poniedziałek, listopada 16, 2026

6287. Łódeczka dla Białego Kruka


Autor(ka) nie do ustalenia.

Szczególnie dotkliwe bywają straty wtórne związane z przy­szło­ścią. Po śmierci bliskiej osoby człowiek opłakuje nie tylko to, co było, ale również to, co już nigdy się nie wydarzy […]. Żałoba dotyczy zarówno utraty przeszłości, jak i utraty wy­obrażonej przyszłości.

•

Każdy człowiek ma swój refren, każdy człowiek ma swoją piosenkę. Kolejne zwrotki opowiadają o róż­nych eta­pach życia, ale refren jest o tym, co pozostaje nie­zmien­ne. I to coś powraca w opowieściach wszyst­kich ludzi, któ­rzy nas znali. Naprawdę!

Ewa Pawlik, Sztuka umierania. Jak oswoić śmierć, by nie przegapić życia, W.A.B., Warszawa 2026.

❦

Roberta Flack, Will You Still Love Me Tomorrow.

niedziela, listopada 15, 2026

6286. Z oazy (CDLXXXVII)  // Panna cotta (CCXI)

Od wakacji wiedziałam, że trzeba tylko poczekać do ostatniego kwartału roku. Dzie­więć dni temu sprawdziłam. Potem zrobiłam klik, klik. I… pięć dni temu Sadownik przyniósł dwie piękności z paczkomatu. Ta, że piękna, że mądra (jak wszystkie wcze­śniej­sze) nie ma co pisać. Cieszy, koi też.

Uwielbiam fakt, że rodzaj rzeczownika nie zawsze w dwóch językach jest ten sam, co daje mi dostęp do różnych energii, które mogą nieść słowa. Oczywiście, że w języku polskim wiewiórka jest rodzaju żeńskiego, ale tam to jednak wiewiór i jego przy­go­dy. Tym razem zrobiłam wyłom w konsekcji. Mały krokodyl miałby posłuchać ciotki klotki w postaci starej żół­wi­cy? Wolne żarty! To nie jest maminsynek, autorytetem dla szczeniaka musi być on, czyli żółw! Skoro tak, niech wyjątki chodzą parami, niech w niekonsekwencji będzie równowaga i za­cho­wa­ny parytet. W moim tłu­ma­cze­niu będzie poprawna w języku polskim sowa, a nie ten sów. Z przyjemnością powitałam wy­na­laz­czynię.

Mój osobisty „ogród błędów” z perspektywy czasu, po latach, to łąka bło­go­sła­wieństw w przebraniu, kierunkowskazów, które w pierwszej chwili źle odczytałam.

Gilberto era un giovane coccodrillo che viveva nella Grande Palude, ac­can­to al Fiume Dorato. Adorava fare bolle d’acqua, aspettare che le libellule ci si appoggiassero sopra e poi… PUFF! Le faceva scoppiare con la coda. Era sempre piuttosto tranquillo e amava prendere il sole a pancia all'aria.
     Ma c’era una cosa che lo spaventava più di ogni altra: perdere. […]  Gilberto aveva paura di non essere mai all’altezza.
Gilberto był młodym krokodylem, który mieszkał na Wielkim Bagnie, tuż obok Złotej Rzeki. Uwielbiał puszczać bąbelki z wody, czekać, aż przysiądą na nich ważki, a potem… PUFF! Roz­bijał je swoim ogonem. Zawsze był raczej spokojny i kochał wygrzewać się na słońcu do góry brzuchem.
     Była jednak jedna rzecz, która przerażała go bardziej niż cokolwiek innego: przegrywać. […] Gilberto bał się, że nigdy nie sprosta oczekiwaniom.

🖇

Mancavano solo sette giorni alla Festa delle Ninfee, quando tutti gli animali si riunivano per la famosa Corsa con i Sacchi. Anche i cuccioli si stavano al­le­nando.
     Tra loro c’era anche il suo amico Tito: — Dai Gilberto, vieni con noi! — lo chiamava.
     Ma Gilberto si inventava sempre una scusa per non unirsi a loro.
Do Święta Nenufarów, kiedy to wszystkie zwierzęta zbierały się na słynny Wyścig w Wor­kach, brakowało zaledwie siedmiu dni. Maluchy również trenowały. Wśród nich był także Gilberta przyjaciel, Tito:
     — No dalej, Gilberto, chodź z nami! — wołał do niego.
     Ale Gilberto zawsze wynajdował jakąś wymówkę, żeby do nich nie dołączyć.

L’anno prima, durante la corsa, era successa una cosa di cui Gilberto ancora si vergognava. Era caduto tre volte. Alcuni coccodrilli avevano iniziato a prenderlo in giro davanti a tutti.
     — Sei un perdente!
     — Perdente!
     […]  Quella sera si era fatto una promessa: “mai più un'altra corsa”.
Rok wcześniej, podczas biegu, wydarzyło się coś, czego Gilberto wciąż się wstydził. Upadł trzy razy. Kilka krokodyli zaczęło się z niego wyśmiewać na oczach wszystkich.
     — Jesteś przegrywem!
     — Przegryw!
     […]  Tamtego wieczoru złożył sobie obietnicę: „nigdy więcej żadnego biegu”.

🖇

Una sera, con la luna piena che illuminava la palude, la vecchia tartaruga Tek lo trovò mentre nascondeva il pettorale numero 67 sotto un cespuglio.
     — Gilberto, perché lo nascondi?
     — Non parteciperò alla corsa, Tek. Ho paura di perdere ancora e che gli altri possano prendermi in giro!
     Tek lo guardò con dolcezza: — È normale avere paura! Sai cosa facevo io quando avevo paura? Andavo a cercare la saggezza dei grandi maestri che vivono lungo il Fiume Dorato.
Pewnego wieczoru, gdy pełnia księżyca oświetlała bagno, stary żółw Tek znalazł go, jak cho­wał numer startowy 67 pod krzakiem.
     — Gilberto, dlaczego go chowasz?
     — Nie wezmę udziału w biegu, Tek. Boję się, że znowu przegram i że inni będą ze mnie drzeć łacha!
     Tek spojrzał na niego z czułością: — To normalne, że się boisz! Wiesz, co ja robiłem, kiedy się bałem? Szedłem szukać mądrości Wielkich Nauczycieli, którzy żyją nad Złotą Rzeką.

🖇

E così, all’alba del giorno seguente, Gilberto decise di seguire il consiglio di Tek. […]  una mappa e un taccuino per prendere appunti.
     Poi, con il cuore pieno di speranza, si mise in cammino seguendo il corso del fiume.
I tak, o świcie następnego dnia, Gilberto postanowił pójść za radą Teka. […] mapa i notes do robienia notatek.
     Potem, z sercem pełnym nadziei, wyruszył w drogę wzdłuż biegu rzeki.

🖇

Il primo che incontrò fu il gufo Doc, il famoso inventore. […] 
     Gilberto trovò Doc che sbuffava nervoso:
     — Questa vecchia ruota non gira! È la centesima volta che provo!
     — Ma Doc! Tu che sei così bravo… anche tu perdi la pazienza? — chiese Gilberto sorpreso.
Pierwszym, którego spotkał, była sowa Doc, słynna wynalazczyni. […]
     Gilberto zastał Docę, gdy ta prychała zdenerwowana:
     — To stare koło się nie kręci! Próbuję już setny raz!
     — Ależ Doc! Ty, taka uzdolniona… ty też tracisz cierpliwość? — zapytał zaskoczony Gilberto.

🖇

Doc sorrise e si sistemò gli occhiali storti: — Ma certo! Ogni volta che sba­glio. Vedi questa ruota? Non gira perché è troppo pesante. Questa difficoltà mi sta insegnando che devo usare un materiale più leggero.
     — Ma non ti senti male quando sbagli?
     — Si, all'inizio. Ma ogni errore nasconde un insegnamento pre­zio­so. E questo il mio segreto!<
Doc uśmiechnęła się i poprawiła skrzywione okulary: — Ależ oczywiście! Za każdym razem, gdy popełniam błąd. Widzisz to koło? Nie kręci się, ponieważ jest za ciężkie. Ta trudność uczy mnie, że muszę użyć lżejszego materiału.
     — Ale nie czujesz się źle, kiedy się mylisz?
     — Tak, na początku. Ale każdy błąd kryje w sobie cenną lekcję. I to jest mój sekret!

🖇

Gilberto ringraziò Doc e prosegui lungo il fiume, attraverso un sentiero di fiori colorati e profumati.
     Arrivò alla Radura dei Fiori, dove viveva l’elefantessa Frida, la grande scultrice.
     Le sue opere di fiori intrecciati e legno intagliato erano talmente famose che ogni animale del regno desiderava averne una.
     — Wow! Come fai a creare statue così belle?
     — Vieni, ti mostro una cosa…
Gilberto podziękował Doce i ruszył dalej wzdłuż rzeki, ścieżką pełną kolorowych i pach­ną­cych kwiatów.
     Dotarł na Kwiatową Polanę, gdzie mieszkała słonica Frida, wielka rzeźbiarka.
     Jej dzieła z plecionych kwiatów i rzeźbionego drewna były tak sławne, że każde zwierzę w królestwie pragnęło mieć choć jedno z nich.
     — Wow! Jak udaje ci się tworzyć tak piękne posągi?
     — Chodź, pokażę ci coś…

Gilberto spalancò gli occhi: sculture sbagliate, fiori appassiti, oggetti rotti che brillavano sotto il sole come un antico tesoro nascosto.
     — Hai fatto tu tutte queste brutte sculture?
     — Sì! Ti presento il mio “giardino degli errori”. Tutti ricordano solo le mie opere belle, ma nessuno sa che prima ho creato montagne di sculture orribili!
     — E non ti sei mai vergognata?
     — All’inizio sì. Poi ho capito che quello era il mio segreto: fare tante cose brutte per imparare a farne poche belle.
Gilberto szeroko otworzył oczy: nieudane rzeźby, zwiędłe kwiaty i połamane przedmioty lśniły w słońcu jak dawny, ukryty skarb.
     — To ty zrobiłaś te wszystkie brzydkie rzeźby?
     — Tak! Przedstawiam ci mój „ogród błędów”. Wszyscy pamiętają tylko moje piękne dzieła, ale nikt nie wie, że wcześniej stworzyłam góry okropnych rzeźb!
     — I nigdy się nie wstydziłaś?
     — Na początku tak. Potem zrozumiałam, że na tym polega sekret: robić mnóstwo brzydkich rzeczy, aby nauczyć się tworzyć te piękne.

🖇

     — Ti capita mai di fare tanti disegni senza trovarne uno che ti piaccia? — chiese Frida.
     — A me succede con le bolle… non sono mai abbastanza grandi!
     I due scoppiarono a ridere
.

     — Zdarza ci się czasem zrobić mnóstwo rysunków i nie znaleźć wśród nich ani jednego, który by ci się podobał? — zapytała Frida.
     — Mnie przydarza się to z bańkami… nigdy nie są wystarczająco duże!
     Oboje wybuchnęli śmiechem
.

🖇

     — Roar, come fai a essere così bravo? — chiese Gilberto timidamente.
     Il leone smise di suonare e calò il silenzio.
     — Quando ero piccolo il mio ruggito stonava così tanto che gli altri ani­ma­li mi prendevano in giro.
     — Davvero? E cosa hai fatto?
     — Ho smesso di voler essere più bravo degli altri. Ho iniziato a dare sem­pli­cemente il meglio di me.
     — E che cosa è cambiato?
     — Tutto!
Prima volevo sempre essere il numero uno. Ma è stato quando ho pensato solo a suonare meglio che potevo, che sono migliorato davvero.
     — Roar, jak ty to robisz, że jesteś tak dobry? — zapytał nieśmiało Gilberto.
     Lew prze­stał grać i zapadła cisza.
     — Kiedy byłem mały, tak bardzo fałszowałem, rycząc, że inne zwierzęta się ze mnie na­bi­jały.
     — Naprawdę? I co zrobiłeś?
     — Przestałem chcieć być lepszy od innych. Zacząłem po prostu dawać z siebie wszystko.
     — I co się zmieniło?
     — Wszystko!
Wcześniej zawsze chciałem być numerem jeden. Ale dopiero wtedy, gdy skupiłem się wyłącznie na tym, by grać najlepiej jak potrafię, zrobiłem prawdziwe postępy.

🖇

Gilberto salutò Roar e sentì qualcosa cambiare dentro di lui: “anche io vo­glio imparare dai miei errori, senza aver paura di sbagliare!”, pensò. Sulla strada del ritorno incontrò la scimmia Zoe […].
     — Sei così agile! Quanto vorrei esserlo anche io, ma ho sempre paura di cadere…
     — Anch’io sono caduta mille volte prima di imparare! — gli gridò lei, scomparendo tra gli alberi con un balzo.
Gilberto pożegnał się z Roarem i poczuł, że coś się w nim zmienia: „Ja też chcę uczyć się na własnych błędach, nie bojąc się pomyłek!” — pomyślał. W drodze powrotnej spotkał małpkę Zoe […].
     — Jesteś taka zwinna! Jak bardzo chciałbym też taki być, ale zawsze boję się, że upadnę…
     — Ja też upadłam tysiąc razy, zanim się nauczyłam! — krzyknęła do niego, znikając jed­nym su­sem wśród drzew.

🖇

Gilberto tornò da Tek entusiasta.
     — Tek, tutti gli animali che ho incontrato hanno sbagliato tantissime volte prima di diventare bravi!
     La tartaruga annui: — E tu cosa hai fatto l’anno scorso?
     — Ehm... ho perso e sono scappato — disse Gilberto abbassando lo sguardo.
     Poi lo rialzò: — Ma ora ho capito! Per imparare a vincere, devo prima imparare a perdere: dai miei errori posso ricavare qualcosa di prezioso… È questa la vera vittoria!
     Tek sorrise e gli porse il pettorale numero 67, che aveva recuperato dal cespuglio.
Gilberto wrócił do Teka pełen entuzjazmu.
     — Tek, wszystkie zwierzęta, które spotkałem, pomyliły się mnóstwo razy, zanim stały się w czymś dobre!
     Żółw skinął głową: — A ty, co zrobiłeś w zeszłym roku?
     — Ehm… przegrałem i uciekłem — powiedział Gilberto, spuszczając wzrok.
     Potem go podniósł: — Ale teraz już zrozumiałem! Żeby nauczyć się wygrywać, muszę naj­pierw nauczyć się przegrywać: ze swoich błędów mogę wyciągnąć coś cennego… To jest praw­dzi­we zwycięstwo!
     Tek uśmiechnął się i podał mu numer startowy 67, który wyjął wcześniej spod krzaka.

🖇

E venne finalmente il grande giorno. La palude era in festa: bandiere co­lo­rate si muovevano nella brezza leggera.
     Gilberto si mise sulla linea di partenza.
     Il cuore gli batteva forte. Non sapeva se avrebbe vinto, ma andava bene così. Se fosse caduto, avrebbe imparato qualcosa di nuovo.
     Dalla folla, Tek lo guardava sorridendo.
     Gilberto […]. Guardò i suoi amici. Sentì il tamburo di Roar.
     E… iniziò a saltare.
     Con il cuore leggero e la testa alta.
I wreszcie nadszedł ten wielki dzień. Bagno świętowało: kolorowe flagi powiewały na lekkim wietrze.
     Gilberto stanął na linii startu.
     Serce biło mu mocno. Nie wiedział, czy wygra, ale tak było dobrze. Gdyby upadł, na­uczył­by się czegoś nowego.
     Z tłumu spoglądał na niego z uśmiechem Tek.
     Gilberto […]. Spojrzał na swoich przyjaciół. Usłyszał bęben Roara.
     I… zaczął skakać.
     Z lekkim sercem i podniesioną głową.

Luca Mazzucchelli, Per imparare a vincere, impara a perdere,
ilustr. Giulia Telli, Giunti Editore, Firenze/Milano 2026.
(wyróżnienie własne)

[…]  il fallimento, se ben accompagnato, resta un maestro insostituibile. Le ricerche sul fallimento pro­dut­tivo mostrano che chi si misura con problemi in cui ini­zial­mente sbaglia, impara più in profondità di chi viene pro­tetto dall’errore (Kapur, 2008).
[…]  porażka, jeśli towarzyszy jej odpowiednie wsparcie, po­zo­sta­je niezastąpionym nauczycielem. Badania nad pro­duk­tyw­nym ponoszeniem porażek pokazują, że osoby mierzące się z pro­ble­ma­mi, przy których początkowo popełniają błędy, uczą się głębiej niż ci, którzy są przed błędami chronieni (Kapur, 2008).

🖇

Crea il vostro “giardino degli errori”. […]  Potete anche istituire un rituale familiare a cena e chiedervi: “Qual è il più bell’errore che hai fatto questa settimana e co­sa ti ha insegnato?”
Stwórz swój własny „ogród błędów”. […]  Możecie także wprowadzić rodzinny rytuał przy kolacji i zadawać sobie pytanie: „Jaki był Twój najpiękniejszy błąd w tym tygodniu i czego Cię on nauczył?

(tamże)

sobota, listopada 14, 2026

6285. 318/365

to nie jest prawda obja­wiona ani udo­wo­dnio­ny w trudzie le­mat. to nawet nie są wy­pra­co­wa­ne latami sta­no­wisko czy opi­nia. to tylko moja perspektywa, zde­kom­pre­so­wany stan moich emocji i uczuć wobec tego, jak widzę konkretną sytuację — je­dy­ne, czego możesz oczekiwać, to tylko tego, że wezmę odpo­wie­dzial­ność za wypowiedziane słowa, ale będę też miała go­to­wość i ciekawość, by przyjrzeć się twojej perspektywie, jeśli tylko się nią ze mną podzielisz.

318/365

❦
[suplement 16.11.2026]
To dobre uczucie: widzieć w jednej chwili wszystko naraz. Nie myśleć, nie interpretować, nie szukać zrozumienia.

Remigiusz Ryziński, Uczeń,
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026.

piątek, listopada 13, 2026

6284. 317/365

ile cza­su — w dziesiątkach lat — po­trze­bu­je­my, by uwierzyć* w to, czego do­świad­czamy? by dać się temu prowadzić? by odło­żyć na bok dobrze wy­ro­bio­ne zdanie na temat tego, co ma zdarzyć się** jutro, pu­ścić, odpuścić i dać szansę czemuś jesz­cze nie­zna­ne­mu?

317/365

__________
   *    a może tylko odzyskać dziecięcą wiarę.
  **   jedenaście miesięcy temu, gdy po­dej­mo­wa­łam jedną z najtrudniejszych decyzji, amputowane miejsce w sercu opatrywałam czytanymi literkami. a potem zapisałam na marginesie to, co do mnie przyszło: rze­czo­wni­ki to stan, przymiotniki to opinia, cza­so­wni­ki zaś to prawda, czyli proces, który nieustannie zwraca nas naszemu życiu, by mogło płynąć tam, gdzie chce.
     jedenaście miesięcy później, czyli dziś, znalazłam ten brudnopis. wtedy, pa­mię­tam, nie chciałam stać się zgorzk­nia­łym za­kon­ni­kiem. dziś wiem, że mi się udało nie być nim ani przez chwilę.

[…]  wszelka ocena jest mgłą: we mgle nie widać; […].

•

Bo jakieś zdanie usłyszane „nie dalej” jak wczo­raj nie jest tym samym zdaniem sły­sza­nym dzisiaj, choćby nawet sfor­mu­ło­wa­ne by­ło identycznie jak wczoraj. Bo wszystko się zmienia, wszystko się mieni, wszystko się skrzy i człowiek-dzisiaj nie jest już oczywiście człowiekiem-wczoraj. Wszystko się mieni i wszystko, co się słyszy, słyszy się zawsze po raz pierwszy w życiu, tak samo wszystko, co się widzi, dotyka, smakuje, czu­je, przeżywa.

Edward Stachura, Fabula rasa,
Wydawnictwo Estymator, Toruń 2000.

Czytałem kiedyś pamiętnik zgorzkniałego, nieszczęśliwego zakonnika, który opuścił klasztor.

Jan Twardowski, Tylko miłość się liczy,
Aleksandra Iwanowska (wybór),
Wydawnictwo Święty Wojciech, Poznań 2009.

*

Roberta Flack, Bridge Over Troubled Water.

❦
[suplement 15.11.2026]
Racjonalność mnie gubi, wiedza nie wystarcza. Podążam za uczuciem, za tęsknotą.

Remigiusz Ryziński, Uczeń,
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026.

wtorek, listopada 10, 2026

6283. 314/365  // Panna cotta (CCX)

dziś jest pierw­szy dzień od powrotu z mojego dziewiątego gi­gan­ta*, gdy nie jestem w nie­do­cza­sie, nie gonię, nie nadra­biam za­le­gło­ści — jestem bez poczucia, że zalegam coś życiu.

cały dzień tylko dla mnie i włoskich słów. nie zmar­nu­ję ani chwili.

314/365

________
  *  przez większą część giganta łomoliłam nie tylko tamtą, ale również poniższą pio­sen­ką — to moje dwa osobiste hym­ny, po­ma­ga­ją­ce pamiętać, że chcę być partnerem mo­je­go ży­cia, a nie jego ofiarą.
     ta piosenka długo kazała czekać na chwi­lę, gdy oświad­czy z przekonaniem: tak, ten wpis będzie dla mnie do­bry. dziś wszystko stało się jasne.

AI i.e. Global Thievery: Nina Sartori, Me la riprendo, la vita.

me la riprendo, la vita
la voglio intera, infinita

[…]
ma c’è una forza silenziosa che nessuno può spiegare
nasce quando tocchi il fondo e scegli ancora di tornare
se porto una ferita non la copro, non la nego
[…]
sono tornata, adesso mi vedi
ridammi i giorni, ridammi il mare
ridammi il tempo per ricominciare
ridammi il fuoco, ridammi la voce
ridammi il diritto di essere felice
ridammi il sole sopra la fronte
ridammi il mio nome, più forte della notte

poniedziałek, listopada 09, 2026

6282. Z oazy (CDLXXXVI)

Ta książka nie wiedziała, że okienko czasowe, gdy czytałam jedną po drugiej książki o stracie, zamknęło się wraz z ostatnim dniem giganta. Dwa argumenty, niczym jokery, rzuciła na stół i skończyła się dyskusja. Po pierwsze uka­za­ła się po powrocie z giganta. Po drugie, jest listopad — to doskonała książka na ten czas.

Tak, to doskonała książka nie tylko na ten czas. Ciepła, rzeczowa, pełna szacunku do ludzkiego doświadczenia — po jednej i  po drugiej stronie życia. Uświadomiła mi, że intu­i­cyj­nie wiele zrobiłam dobrze, a nawet lepiej.

[…]  to nie jest książ­ka o śmierci.
     Bo rozmowa o śmierci jest tak naprawdę rozmową o życiu.

🖇

Kiedy  czytasz  to zdanie, gdzieś na  świecie umierają dwie  lub  trzy osoby.  W ciągu  minuty ponad  sto trzydzieści. W ciągu doby prawie dwieście ty­sięcy.

🖇

[…]  umieranie wymaga autentycznej obecności. Takiej, w któ­rej nie ma miej­sca na ucieczkę w działanie, zagrzewanie do podjęcia walki, go­rącz­ko­we podsuwanie rozwiązań lub po­cie­szanie. Tym, co staje na drodze bliskości, jest nasza nie­zgo­da na bezradność.

🖇

Wszyscy wiedzą, co się dzieje. A jednak najważniejsza rozmowa nigdy się nie odbywa.
     Myślę, że dzieje się tak dlatego, że próbujemy się nawzajem chronić. Oso­ba umierająca nie chce martwić swoich bliskich. Nie chce dokładać im cier­pie­nia, a może patrzeć na ich strach. A bliscy próbują chronić ją — tak im się przynajmniej wydaje. Nie chcą odbierać nadziei. Nie chcą też zadawać pytań, które mogłyby zabrzmieć tak, jakby już pogodzili się z nie­uchron­nym. I tym sposobem wszyscy pozostają z wyzwaniem sami.
     […]  mam wrażenie, że to milczenie nie służy nikomu. Nie chroni przed bólem. Może jedynie nieco odsuwa go w czasie, pomaga też trzymać się złu­dnej nadziei, żyć w iluzji. Najczęściej zaś pogłębia poczucie osa­mot­nie­nia. Osoba umierająca zostaje sama ze świadomością własnego od­cho­dze­nia, a jej bliscy zostają sami z lękiem przed stratą.

🖇

[…]  śmierć niekoniecznie uczyć ma nas heroizmu. Przeciwnie, ona nam może ukazywać naszą kruchość. Życie jest czymś niebywale delikatnym i czasowo ograniczonym.

🖇

Zrozumienie i przyjęcie rzeczywistości umierania wymaga od nas tego, na co zwykle najzwyczajniej nie mamy przestrzeni — zatrzymania się.

🖇

W obliczu śmierci wiele spraw traci swój ciężar, a to,
co dotąd ukryte, wypełza na powierzchnię.

🖇

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjed­no­czo­nych, przyjęta w 1948 roku, gwarantuje każdemu człowiekowi prawo do życia, wolności, bezpieczeństwa i niezbywalnej godności, nie mówi jednak wprost o samym procesie umierania. Żaden jej artykuł nie zapewnia prawa do dobrej śmierci. Ten najważniejszy dokument regulujący na najbardziej elementarnym poziomie nasze prawa ignoruje zupełnie kwestię umierania.

🖇

Tymczasem śmierć nie jest błędem ani odstępstwem od normy. Jest jedną z najbardziej podstawowych form przemiany, wpisaną w rytm świata tak samo jak następstwo pór roku. Nie próbujemy zatrzymać jesieni ani przy­spie­szyć wio­sny — rozumiemy, że każda z nich ma swój czas i sens. Po­do­bnie jest z odchodzeniem: nie da się go odsuwać w nieskończoność, można jedynie nadać mu kształt — bardziej lub mniej ludzki.

🖇

Eutanazja jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów zwią­za­nych ze współczesnym umieraniem. W Polsce dyskusja na ten temat od­by­wa się rzadko i zwykle bardzo szybko zostaje sprowadzona do sporów świa­to­po­glądowych. […]  cały czas nie uwzględnia się w pierwszej ko­lej­no­ści opinii osób najbardziej eutanazją zainteresowanych. Takie oceny nie­zwy­kle ła­two formułować z perspektywy zdrowego człowieka. […]
     […]  w krajach Europy Zachodniej wychodzi się z założenia, że to pacjent pozostaje pierwszym podmiotem decyzyjnym w kwestiach własnego życia i własnej śmierci. Być może więc dyskusja o eutanazji powinna wpisać się w szerszą rozmowę o tym, czy umiemy uznać prawo drugiego człowieka do decydowania o sobie także wtedy, gdy jego decyzje budzą nasz lęk, sprzeciw lub bezradność.

🖇

Pogrzeb jest jedynym wydarzeniem, na które 
stawiamy się nawet niezaproszeni.

🖇

W obliczu straty udaje nam się niekiedy ponownie do siebie zbliżyć, od­bu­do­wać zerwane więzi, odnaleźć czułość i wyrozumiałość, których nie po­tra­fi­liśmy wykrzesać z siebie wcześniej. Równie często jednak śmierć ujaw­nia i wzmacnia napięcia istniejące w rodzinach od lat.

🖇

Potrafimy opiekować się drugim człowiekiem, ale sobą?

🖇

W żałobie bardzo wyraźnie widać, kto umie zostać przy drugim człowieku bez potrzeby natychmiastowego pocieszania, naprawiania czy uciekania w działanie.
     Wiele osób po stracie mówi też o dodatkowym doświadczeniu sa­mo­tno­ści, które pojawia się wtedy, gdy otoczenie zaczyna się wycofywać. A to jest nieuniknione. Kilka tygodni po pogrzebie świat wraca do swoich spraw i rytmu, który dla nas jeszcze przez długi czas pozostaje obcy.

🖇

Nie sposób przecenić znaczenia rutyny. To ona może utrzymać nas przy życiu, gdy serce pęka z rozpaczy, a głowa eksploduje od nadmiaru myśli. Rutyna sama w sobie nie ma uzdrawiającej mocy, ale przewidywalność wspiera układ nerwowy w powrocie do względnej równowagi. I naprawdę mówimy o rzeczach najprostszych: porannej kawie serwowanej w ulu­bio­nej filiżance, kilku minutach w słońcu […]  Ważna jest ich powtarzalność. Na tym etapie nie warto zaprzątać sobie głowy myśleniem o konieczności zaakceptowania straty.

🖇

Jestem przekonana, że każde z nas na jakimś etapie życia stało się dla kogoś źródłem cierpienia. Jesteśmy różni w różnych rolach społecznych, zmie­nia­my się, dojrzewamy, zyskujemy nową perspektywę, która wpływa na nasze funkcjonowanie w świecie.

🖇

Zdarza się, że córka opowiada mi o matce z ogromną czułością, a po chwili puentuje to historią, która przez kilkadziesiąt lat pozostawała źródłem bólu. Albo zaczyna od trudności, a potem okazuje się, że pod warstwą żalu kryje się wielka tęsknota za bliskością, której nigdy nie udało się zbudować.

🖇

Nieraz mam wrażenie, że śmierć stawia nas wobec pytań,
które od dawna domagały się odpowiedzi.

🖇

Fascynuje mnie sam fakt, że próbujemy dziś rozumieć więcej, a mniej oce­niać.
     Kiedyś pewne osoby określano po prostu jako trudne, dziwne, nerwowe, nieprzystosowane albo ekscentryczne. Dziś częściej zastanawiamy się, skąd brały się ich zachowania i jakich narzędzi zabrakło im w czasach, w któ­rych przyszło im żyć. Takie refleksje wiele dają.
     […]  Coraz odważniej przyglądamy się temu, w jaki sposób przeszłość prze­nika do teraźniejszości i jak długo potrafi mieszkać w naszych zupełnie już nowych domach.

🖇

[…]  żałoba jest naturalną reakcją nie tylko na śmierć człowieka, ale i każdą stratę, która zmienia nasze życie i zmusza nas do odnalezienia się w nowej rzeczywistości.

🖇

Śmierć bliskiej osoby niekiedy aktywuje nie tylko bieżący ból, ale również wcześniejsze, nieprzeżyte lub nieopowiedziane straty obecne w historii ro­dziny i nasze własne, zupełnie niepowiązane ze śmiercią.

🖇

Porządkowanie rzeczy pomaga uporządkować wspomnienia, relacje i własne myśli o tym, co naprawdę było ważne.

🖇

Śmierć sama w sobie jest wystarczająco trudna. Nie ma powodu, by do­kła­dać do niej gorączkowe poszukiwania dokumentów, numerów polis, haseł czy informacji o tym, gdzie przechowujemy testament. Czerwona teczka po­zwala oszczędzić bliskim stresu, niepewności i wielu godzin spędzonych na odtwarzaniu naszego życia z pozostawionych śladów.
     […]
     Czerwona teczka powstaje z myślą o tych, którzy będą musieli poradzić sobie z naszym odejściem. To jeden z najprostszych sposobów, by za­trosz­czyć się o bliskich jeszcze za życia.

🖇

Śmierć ma tę właściwość, że nieustannie i uporczywie przypomina o końcu wszystkiego, co znamy. Nic nie jest nam podarowane na zawsze.

Ewa Pawlik, Sztuka umierania.
Jak oswoić śmierć, by nie przegapić życia
,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

Przez wiele lat uważaliśmy, że zdrowa żałoba polega na stopniowym odcinaniu się od zmarłej osoby i budowaniu życia bez niej. Dziś wiemy, że większość ludzi przeżywa stratę inaczej. Uczymy się tę relację przekształcać.
     […]  relacja ze zmarłą osobą nie kończy się w chwili śmierci. Zmienia się jej forma, ale nadal pozostaje czę­ścią naszego życia.

🖇

A w te najgorsze dni proszę, by pamiętać i powtarzać sobie uparcie: nie zawsze będę się czuć tak jak dziś. Niczego w życiu nie możemy być tak pewni jak zmiany. Ona jest nieuchronna.

🖇

Kiedy moja córka była młodsza, bawiłyśmy się w taką za­bawę: na zmianę, przechodząc przez cały alfabet, opo­wia­da­łyśmy sobie o rzeczach na daną literę, które ko­cha­my. Ta zabawa poprawia humor i po­ma­ga poznać lepiej perspektywę bliskiej osoby.

🖇

Umieranie, paradoksalnie, wyostrza uwagę.

(tamże)

6281. 313/365

cie­sząc się, że coś pojawiło się w moim życiu, nigdy nie po­my­ślałam, że skoro jest, to któ­re­goś dnia zniknie i zrobi to pew­ni­kiem w naj­bar­dziej nieoczekiwanym momencie.

wciąż nie jest to moja pierwsza myśl, ale gdy znika — bo znik­nę­ło — już nie szaleję z nie­szczę­ścia, nie szarpię się z nie­chcia­nym, pusz­czam. jest mi smutno, ale ten brak za­trzy­muje mnie tylko na chwilę, po­nie­waż po­sta­na­wiam iść dalej bez.

313/365

❦
Niekiedy wystarcza świadomość, że po­dję­liśmy próbę. Lista niedokończonych spraw może być zachętą do większej od­wa­gi w co­dzien­nych relacjach.

•

Pewne historie pozostaną częściowo nieprzeniknione. Tak po prostu jest.

Ewa Pawlik, Sztuka umierania. Jak oswoić śmierć, by nie przegapić życia, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

niedziela, listopada 08, 2026

6280. Czekariat (CXLIX)


fot. Leány, fragment.

Zawsze to samo: piękno rzeczy widzę dopiero w lu­sterku wstecz­nym, kiedy nostalgia je ponownie ka­li­bruje.

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

sobota, listopada 07, 2026

6279. 311/365

co by­ło pierwsze*, oczekiwania świata wobec ciebie czy ocze­ki­wa­nia, które sam_ sobie na­rzu­casz? odpowiedź nie gra żad­nej roli. za­równo te endogenne, jak i te wywołujące pre­sję z ze­wnątrz, jeśli nie­re­al­ne lub na ten mo­ment zbyt wysokie, są śmier­cio­nośne dla ra­do­ści, zachwytu czy otwar­to­ści na to, co przy­nieść mogą ko­lej­ne chwi­le lub dni.

311/365

_________
  *  podrasowana, umieszczona w innym kon­tek­ście wersja pytania: co było pierw­sze, jajko czy kura?

6278. Z oazy (CDLXXXV)

Długo czekałam na tę książkę. Dobrą chwilę utknęła na stosiku, bo nie pasowała do agendy czytania, ale gdy złapałam, nie mogłam puścić.

Precyzyjnie uchwycone mechanizmy, nad którymi rzadko się pochylamy, bo albo są dla nas wygodne czy przezroczyste, albo nauczyliśmy się je obchodzić, płacąc mil­cze­niem, nieobecnością czy odwracaniem głowy. Porównania, kreślone obrazy i sy­tuacje są tak bardzo w punkt, że wybieranie tego, co chcę mieć pod ręką, było chwi­la­mi udręką. Trwało okrutnie długo i do końca nie było pewności co i w jakiej ko­lej­no­ści będzie miało wpływ na finalny kształt tego wyboru. Ale już. Są.

Życie ma poczucie humoru. Jak sobie przypominam początki naszej korespondencji […].

🖇

Poszukiwanie otuchy w uznaniu to poszukiwanie otuchy w tym, co cię niszczy. […]  Sława okrada człowieka z samego siebie.

🖇

Społeczeństwo okazuje zrozumienie mordercy. Oczywiście potępia go. Ale przede wszystkim rozumie. To było silniejsze od niego. Niezależnie od tego, czy chodziło o jego żonę, czy o obcą kobietę.
     Wyobraź sobie, że zamiast kobiet zabijanych przez mężczyzn to pra­co­wni­cy są zabijani przez swoich przełożonych. Opinia publiczna byłaby bar­dziej oburzona. Co dwa dni wiadomość, że jakiś przełożony zabił pra­co­wni­ka. Wszyscy by uznali, że to zaszło zbyt daleko. Człowiek powinien móc się pojawić w pracy bez ryzyka, że zostanie uduszony, pobity lub zastrzelony. A gdyby co dwa dni jakiś pracownik zabijał swojego przełożonego, wy­buchł­by narodowy skandal. […]  Kiedy tak o tym pomyślisz, zdasz sobie sprawę, do jakiego stopnia zabójstwo kobiety jest to­le­ro­wane.

🖇

Neurotyczne społeczeństwo ma neurotyczne odruchy zamiast zdrowych. Tak więc kino przez jakiś czas coś tam bełkotało, po czym stało się tym, czym jest do dzisiaj: krainą kowbojów, superbohaterów, żołnierzy, wo­jo­wni­ków, napchanych forsą uwodzicieli. A głupkowate laleczki są tyl­ko dopełnieniami bliższymi, nigdy czasownikami. Nie posuwają akcji do przodu, między sobą rozmawiają tylko o męskich bohaterach, dostają zresztą mało kwestii do wypowiedzenia i zawsze mają poniżej trzydziestki, bo znalazły się tam tylko po to, żeby podnieść wartość białego bohatera, po­tężnego i zabójczego.

🖇

Zachowywałeś się jak typowy dupek. Ktoś, kto wykorzystuje swoją władzę, ale udaje, że istnieje coś takiego jak równość.

🖇

Samo słowo „gwałt” nic nie znaczy – mamy czterdzieści pięć słów na od­róż­nie­nie odcieni niebieskiego i tylko jedno określające gwałt. Poczekam aż mę­drcy coś wymyślą ale przede wszystkim poczekam aż wszyscy pozwolą mi czuć to co chcę czuć zanim zacznę z kimkolwiek o tym rozmawiać. […]  Wi­dzia­łam jednak, że […]  się domaga, bym potwierdziła jej przesądy. Oraz że moje słowa nie mają żadnego znaczenia. Nie byłam ekspertką od swojego doświadczenia – ona z góry odebrała mi wszelkie kompetencje w tym zakresie.

🖇

Oczywiście, że czasami kobiety kłamią. Albo są pozbawione skrupułów, albo uważają to za uprawnione. Lecz procent mitomanek wśród ofiar jest minimalny, podczas gdy procent gwałcicieli w męskiej populacji powinien otworzyć wam wszystkim oczy na żałosny stan waszej seksualności. A prze­cież widzę, że znacznie bardziej was oburza możliwość nieuza­sa­dnio­ne­go oskarżenia niż świadomość, że wśród waszych przyjaciół są gwałciciele. W tej sytuacji, jakby to powiedzieć… Nawet mając dużo wyrozumiałości, człowiek nie za bardzo potrafi wam współczuć.

🖇

Wraz z pojawieniem się internetu mamy wrażenie, że układ kart się zmie­nił, że możemy ingerować. I szybko zdajemy sobie sprawę, że naj­sku­tecz­niej­szy sposób ingerowania polega na ubliżaniu.

🖇

Internet to przede wszystkim żółć. Od czasu do czasu pojawia się tam ktoś, kto się nim posługuje jak dawniej – żeby wyrażać złożone myśli i odpo­wia­dać na argumenty. Zazwyczaj jednak aktywizm w sieci to fanatyzm w sta­nie czy­stym: kiedy ludzie są przekonani, że stoją po dobrej stronie mocy, uważają zaszlachtowanie przeciwnika za przyzwoite.

🖇

Skuteczny łańcuch anonimowej nienawiści. Kiedy to się zaczęło jakieś dzie­sięć lat temu, robiło duże wrażenie, bo nie byłyśmy do tego przyzwyczajone, tylko zaskoczone ich stopniem zorganizowania i skrajną przemocowością. Wymiar sprawiedliwości nigdy nikogo nie skazał za wiadomości prze­sy­ła­ne w internecie, a ich brutalność nie miała granic.
     Dzisiaj są ostrożniejsi. Ich profile istnieją — to prawdziwe, działające z otwar­tą przyłbicą osoby, które szybko można zidentyfikować. Trudno spo­rządzić ich typowy portret psychologiczny. Bywają wśród nich pra­wicz­ki i brzydale, czego można się spodziewać, ale również liczni ojco­wie rodzin, starsi panowie, przedstawiciele wszystkich kategorii społeczno-za­wo­do­wych, mieszkają w mieście lub na wsi, są półanalfabetami lub profesorami szkół wyższych. Wiedzą, że nie będzie żadnych represji. W internecie robią, co chcą.

🖇

Nie znoszą żadnych przeszkód i zażarcie bronią swojego terytorium: w in­ter­necie chcą widzieć tylko treści, które im pasują, nie wytrzymują naj­mniej­sze­go sprzeciwu.
     A jednak jesteśmy wielkoduszne. […]  nie pozbawimy ich dostępu do edu­ka­cji, nie spalimy na stosie, nie zabijemy na ulicy, nie zabijemy podczas joggingu, nie zabijemy w lesie, nie zabijemy u siebie w domu, nie będziemy ich zawstydzać płcią, z którą się urodzili, nie będziemy ich głodzić, nie bę­dzie­my ich gwałcić, nie będziemy ich macać pod stołem, nie będziemy ich wyśmiewać za to, że pragną seksu, nie wyrzucimy ich z przestrzeni pu­bli­cznej, nie wykluczymy z kręgów władzy, nie okaleczymy, nie zabronimy im ubierać się tak, jak chcą, nie zmusimy ich do rodzenia dzieci, nie będziemy w nich wzbudzać poczucia winy, kiedy będą mieć jakąś pasję, która ich od­dali od ogniska domowego, nie uznamy ich za wariatów, kiedy nie będą do­brymi mężami, nie odbierzemy im ich seksualności, nie będziemy pilnować każdego ich słowa, gestu ani deklaracji, jakby do nas należeli, nie będziemy żądać, żeby nam pokazali swoje owłosienie, nie oskarżymy o podłość tych, którzy będą nam nieposłuszni. Kiedy mówimy o równości, to nie o takiej. Inaczej umiałybyśmy zrozumieć wściekłość, jaką nasze pragnienia w nich budzą. Ale oni są tak wrażliwi. Przywykli do obrony. Biała mikro­sku­li­ni­stycz­na władza ma swoje strategie oporu.

🖇

Bo wiem, że jako facet jestem pilnowany w swoim stosunku do dziewczyn.
     […]  To się sprowadza do jednej sceny, którą wszyscy znamy z pod­sta­wów­ki. Bawisz się z dziewczynkami, bo to twoje koleżanki, aż nagle naj­gor­szy łobuz w szkole łapie cię na korytarzu, ciągnie za uszy, odrywając twoje stopy od podłogi, a kiedy się zmęczy, to cię puszcza, mówiąc: „Patrzcie na tego pedałka, jak skacze przez gumę”. I wszyscy się śmieją. Zarówno chłop­cy, jak i dziew­czyn­ki. Wszyscy się śmieją z głupot opowiadanych przez tego łobuza. Każda szkoła ma swojego łobuza, który tłumaczy innym, jak po­win­no być. I jego bliski dwór, który tylko czeka, aż on komuś przyłoży. Oraz publiczność — wszystkie dzieciaki, które się temu przyglądają z daleka i które to bawi. To się sprowadza właśnie do tego. Po tym epizodzie masz już jasność: jeśli jakaś dziewczynka proponuje ci zabawę, posyłasz ją na drzewo. Jej przyjaźń byłaby dla ciebie dyshonorem. Jeśli idziesz się z nią bawić u niej w domu, robisz to ukradkiem. Nie chcesz już być tym, który przyciąga uwagę łobuza. Chcesz razem z pozostałymi dzieciakami śmiać się z tego, którego maltretują. […]  Jedyne, czego poszukujemy, to aprobata brutali.

🖇

Nic spektakularnego – żaden głos z niebios nie wezwał mnie na szczyt góry, żeby mi cokolwiek objawić. Lecz moja perspektywa poszerzyła się. Za­czy­nam się przyznawać do pewnych drobnych rzeczy.
     […]  Znałem swój wstyd, znałem swoją wściekłość, ale nie wiedziałem o swoim strachu przed innymi facetami. Przed ich osądem. Przed swoim wykluczeniem.

🖇

Pozwolić, by jakieś zdarzenie człowieka przeniknęło. Odczuć jakąś emocję. Zamiast przed nią uciekać. Chciałbym. Ale jak mam się do tego zabrać? Co robić? Czy mam chodzić? Z jaką prędkością? Z muzyką czy bez? Mam usiąść? Z wyprostowanymi plecami? Oddychać brzuchem? Wyciągnąć się na ziemi? Rozkrzyżować ramiona i ziewać? Pozwolić, by inne myśli drążyły mi w brzuchu korytarze?
     Bullshit.

🖇

Miejsce, gdzie kobiety i mężczyźni się spotykają, żeby mówić o swo­ich sła­bo­ściach, niemożnościach, zmartwieniach, obiecują, że będą sobie wza­jem­nie pomagać bez próby dominacji, i to robią. W życiu istnieje męska so­li­dar­ność, ale ona zawsze ma swoją cenę. Musisz pokazać, że jesteś kimś, że się trzymasz, że coś osiągnąłeś. Jesteś twardzielem, jebaką, zarabiasz kasę, masz wypasioną brykę i piękną laskę. Istnieje męska solidarność — ale nie istnieje braterstwo. Codziennie spotykam się z ludźmi u Anonimowych Nar­ko­ma­nów i codziennie pokazuję swoje słabości — na niczyjej twarzy nie widzę nawet półuśmiechu.

🖇

Prośba o otuchę i ochronę w ramach mojej komórki rodzinnej przypomina rysunek nieskończonych schodów Eschera – olśniewającą architekturę o nieistniejących perspektywach, które jednak bez problemu da się na­ry­so­wać. Oko za nimi podąża i się gubi, plącząc myśli.

🖇

Corinne powtórzyła: „Nie spodziewałam się ciebie dzisiaj” — a ja się skarżę na brak kontaktu ze swoimi emocjami, no to zostałem obsłużony. W kilka sekund dostałem pełny asortyment: strach, wstyd, złość, niepokój, tchó­rzo­stwo. Przypomniałem sobie, jak to jest być małym chłopcem — osaczonym przez sprzeczne i gwałtowne uczucia, niezdolnym do samokontroli.

🖇

[…]  Corinne ma w sobie entuzjazm. Mówi: „Kiedy widzę dzieciaki w twoim wieku, myślę sobie, że faszole będą miały z wami kłopot. Z nami poszło im lekko, ale z wami będzie trudniej…”. A Clémentine uśmiecha się. Nie potrafię nawet pomyśleć czegoś takiego. A tym bardziej naprędce sformułować. Kie­dy my­ślę o ży­ciu Clémentine, ogarnia mnie tylko niepokój — snuję nad jej głową pajęczynę smutku, to i nic innego.
     […]  Clémentine stuka dłonią w denko słoika, żeby go otworzyć, a Co­rin­ne wzdycha: „Jaka szkoda, że nie ma żadnej terapii konwersyjnej dla he­re­ty­ków, byłabyś cudowną lesbijką”. Clémentine jest w siódmym niebie.
     — Bo jednym ruchem otworzyłam słoik z fasolką? Masz nie po kolei w gło­wie…
     — Mówię tak, bo wszystko robisz nienagannie, nie ma w tobie żałosnej nieporadności heteroseksualnej kobiety.
     Clémentine promienieje — to taki miły komplement.

🖇

Po raz pierwszy w historii ludzkości dowolna komórka jest inteligentniejsza od najinteligentniejszego z ludzi. Dowolna gówniana komórka ma więcej pa­mięci i wiedzy, jest szybsza, lepiej liczy, mówi wieloma językami – jest po prostu inteligentniejsza od najinteligentniejszego z nas. A raczej ma inną inteligencję. Przy której nasza jest przestarzała. Nie mamy już żadnej le­gi­ty­macji, by rządzić światem […]. Pozostaje nam tylko hałas, jaki robimy w me­diach społecznościowych, a tym samym zgadzamy się, by w tym ha­ła­sie najważniejsza była aplikacja, dzięki której możemy się wypowiadać.

🖇

Nasze wspólnoty ludzkie sprowadzały się dotychczas do swojej wartości eko­no­micznej — jak tworzyć potrzeby, jak upłynniać zapasy zbędnych to­wa­rów, jak poświęcać cały nasz czas tej spirali zysku. Następnym etapem jest upokorzenie człowieka wobec maszyny. Tego etapu ekonomiści za cho­le­rę nie wytłumaczą, bo nie są żadnymi myślicielami. Więcej wysiłku wkładamy w to, żeby się nauczyć funkcjonować z maszyną, niż w naukę jakiegoś języka obcego.

🖇

Nie jesteśmy jedyną parą, która chce z psem wsiąść do pociągu. Pani nie znajduje kodu. Wzywa inną panią, która dotychczas siedziała na zapleczu. Ta druga proponuje kod ChPO QHeS czy coś w tym rodzaju, ciąg liter na­le­żą­cy do języka maszynowego. Kod jest niewłaściwy, maszyna nie chce o nim słyszeć. Na pomoc zostaje wezwana trzecia pani, która również wy­ła­nia się z za­ple­cza. Przez ponad dwadzieścia minut trzy panie szukają kodu, który byłby zrozumiały dla maszyny. Dwie wiszą na telefonach, trzecia stu­ka w klawiaturę — z fałszywym uśmiechem proszę, żeby mi wystawiły pa­pie­rek tłumaczący, że kupię bilet dla psa w pociągu, u konduktora. Odpo­wia­da­ją, że to niemożliwe, że musiałbym zapłacić karę. […]  maszyna jest wy­ma­ga­ją­ca, a one spędzają całe dni na próbach jej obłaskawienia, sta­nię­cia na wysokości zadania — najwyraźniej porażka jest wpisana w ry­zy­ko zawodowe. Nie są zaskoczone, że przyszedłem na dworzec z go­dzin­nym wy­prze­dzeniem. Chyba uważają, że to minimum, kiedy się chce kupić bilet dla psa.
     Mam wrażenie uczestnictwa w jakimś obłąkańczym rytuale — mniej precyzyjnym niż seans spirytystyczny. Chodzi o znalezienie kodu, który maszyna zaakceptuje, o przełożenie prośby człowieka na in­te­li­gen­cję ma­szy­ny. To bardzo skomplikowane, bo maszyna należy do instytucji pub­licz­nej i nie sposób jej czegokolwiek wytłumaczyć — używa języka ab­strak­cyj­ne­go, jeszcze bardziej złożonego niż język wymiaru sprawiedliwości lub na­uki, bo tam istnieje chociaż szansa wyrażenia prostej prośby pro­stym ję­zy­kiem. Tutaj tak nie da rady — albo właściwy, zgodny z procedurą ciąg liter, albo nic. […]  Do kobiet dołącza dobroduszny mężczyzna, który wyraża swo­je zdanie — jego męskość nie wywiera wrażenia na maszynie, która wszyst­kie kolejne pola oznacza jako nieaktywne. Cztery pensje w po­szu­ki­wa­niu jednego kodu — najważniejsze, że wszyscy się uśmiechamy i jesteśmy pogodzeni z sytuacją.

🖇

Trauma wojny jest zbyt głęboka — spaja ludzi tak, jak się spaja kości po źle złożonym złamaniu — wszystko jest byle jak sklejone, nic nie oddycha. Je­ste­śmy wśród Niemców, protestantów, Żydów, Algierczyków, pedałów, Af­gań­czyków, Wietnamczyków, Romów, opozycjonistów — nie wśród ko­biet, mężczyzn ani niczego, co jest inne, nie jesteśmy bowiem innymi lu­dźmi. To właśnie jest wojna — powiedzieć, że nie jesteśmy innymi.

🖇

Na obwodnicy nieprzerwany sznur białych świateł po lewej, a przede mną czerwonych, których końca nie widzę […]. Mozaika naszych różnorodności w widocznej jednorodności sznura świateł. Wszyscy o tej samej porze wra­ca­my do domu.

🖇

[…]  wyłącz telefon i wyjdź z domu, zrób coś, co lubisz robić […].

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.
(wyróżnienie własne)

Nie oddam wam jednak słowa „feminizm”. Feminizm to dom wszystkich kobiet. […] 
     To również mój dom. I nie mam zamiaru z niego wy­cho­dzić tylko dlatego, że chcecie mi odebrać klucze. Klu­cze tkwią w drzwiach. I tam pozostaną.
     […]
     W domu feminizmu poszukam takiego kąta, w któ­rym się pragnie nauczyć słuchania innych, aż ich słowa wy­wró­cą nadwątlą rozpieprzą przesądy, i będę znosić obec­ność innych. Niezależnie od stanu, w jakim się znajdą.

🖇

Ostatecznie nieposłuszeństwo to decyzja o byciu posłusznym czemuś innemu niż władza.

(tamże)

piątek, listopada 06, 2026

6277. Panna cotta (CCIX)

Zwykle nie wystarcza mi, że tak jest i już. Potrzebuję wiedzieć dlaczego tak jest i nie zadowalam się szybką odpowiedzią: bo tak.

Porządek w przyimkach robiłam nieśpiesznie. Widziałam te dwa słowa setki razy, ale dopiero dziś przestało mi wystarczać, że są to sy­no­ni­my. Dla mnie to nie są już tylko dwa czasowniki będące synonimami. To sa­mo­bież­ne dro­binki poezji i miłości.

✍ all’amore sfortunato
           mi sono dimenticata* di quei giorni
           mi sono scordata* di te
    che tu sia felice

do nieszczęśliwej miłości / zapomniałam tamte dni / zapomniałam cię / obyś był szczęśliwy
preferisci dimenticarti o scordarti? ;)
wolisz zapominać czy zapominać? ;)

___________
   *   źródłosłów: pot. łac. de-menticare (usunąć z umysłu).
  **  źródłosłów: pot. łac. ex-cordare (usunąć z serca).

*

Łona, ĄĘ, [w tym:] Pawła Jabłońskiego 
projekt zaliczeniowy z liternictwa.

❦
[…]  mojego życia nikt mi nie odbierze. […]  Dla mnie była to rewelacja — coś się w człowieku dzieje i nie sposób się cofnąć. Siedząc w samolocie, przez okienko widziałam chmury i po­ma­rań­czo­we, promienne światło, co za spokój, i wszystko do mnie wróciło, jakbym się znajdowała w określonym punkcie swojej świadomości — ileż razy dobrze się czu­łam w sa­mo­lo­cie, zawsze lubiłam latać. I wszystko było tam jednocześnie: cudowne życie z każdego punktu widzenia, spełnione pra­gnie­nia i namiętności, które to życie niszczą, napełniają mnie i tworzą, i spotkania, słod­kie, ciekawe zderzenia — i to wszyst­ko we mnie jest. Rze­czy­wi­ste i dokonane, wszystko jest, dopóki mam pamięć, wyryte we mnie równie pewnie jak smu­tek. W przeciwieństwie do tęsknoty zdarzenia, które na­stą­piły, pozostają na zawsze, i tego nikt mi nie odbierze – je­stem przeszłością, którą hołubię.

•

Nie można cofnąć tego, co już się stało. Nie można wyrwać sobie tych wydarzeń z ciała.

•

Nie wiem, co się z nim stało. Nigdy więcej go nie widziałem.

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

❦
[suplement 16.11.2026]


Zawsze-Wolna-od-Nudy.

6276. 310/365  // W warzywniaku (XXIII)

liczy się każda pró­ba. każde nienajlepsze czy nieidealne wy­ko­na­nie liczy się po­dwójnie. perfekcyjny wykon nie liczy się wca­le, bo oznacza tyl­ko i aż tyle, że ćwiczenie jest zbyt łatwe — można tylko pogratulować.

310/365

🍆

czwartek, listopada 05, 2026

6275. —

życie się kończy,
istnienie nie
.

IITI

*

Ibrahym Esshaeba + AI-assisted: Kimo Sounds, Rise Slow[ly].

rise slow[ly]
[…]
I didn’t need the light to find my way
I just kept moving through the dark each day

[…]
but every fall just showed me where to stay
not fast, not loud, not for the crowd
just real, just deep, just mine to keep

środa, listopada 04, 2026

6274. 308/365

za młodu, dawno, dawno temu podsta­wowym składnikiem szczęścia było dla mnie speł­nie­nie. teraz szczęście przyjmuje formę nie­usta­ją­cego za­chwy­tu dobrem, które jest. wciąż je­szcze jest.

308/365

wtorek, listopada 03, 2026

6273. 307/365

jestem w dro­dze* na drugą stronę życia. umie­ram, nie­ko­niecz­nie szybciej niż ty. z dużą dozą pewności powiedziałabym, że robię to tyl­ko intensywniej i bardziej spektakularnie niż ty.

307/365

__________
  *  triduum listopadowe: (poświęcone ko­lej­no: świę­tym, zmarłym i… żywym), czyli dzień Wszystkich Świętych, Za­dusz­ki i trze­ci li­sto­pada. przyszło mi do głowy, że jest co dziś świę­to­wać z przytupem. święto mniej­szo­ści — nas wszystkich, tych je­szcze cał­kiem żywych.

*

Philip Glass, Mad Rush,
Philip Glass (fortepian).

❦
[suplement 4.11.2026]
[…]  doświadczenie utraty rozpościera się szeroko po obu stronach granicy mię­dzy „tu i tam”.

•

Ten, kto ma świadomość własnego umie­ra­nia, przygląda się życiu z perspektywy dla wielu niedostępnej. […]  To, co na­praw­dę kluczowe, wyłania się na pierwszym planie, a to, co zajmowało nas dotąd, zupełnie traci na znaczeniu.

Ewa Pawlik, Sztuka umierania. Jak oswoić śmierć, by nie przegapić życia, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

poniedziałek, listopada 02, 2026

6272. 306/365

ukradli nam pacz­kę ciastek. zostali na tym złapani, więc krzy­czą: pójdźmy na kom­pro­mis! chcą sprawiedliwie podzielić się z na­mi na­szy­mi ciastkami, czyli na pół.

306/365

logo: PiS Konfedeeracja Rozwój Plus
[dostęp 2.11.2026], źródło: gugel.

[suplement 7.11.2026]
•
Ci ludzie [skrajna prawica] nie znają żadnego tabu — są pragmatyczni. Dążą do władzy. O niczym innym nie myślą.

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

niedziela, listopada 01, 2026

6271. 305/365  // W warzywniaku (XXII)

tak, ćwiczenia — jedno po drugim — któregoś dnia nie będą już nud­nym, znienawidzonym obowiązkiem, lecz przej­dą płyn­nie i bez ostrze­że­nia do kategorii „nie­do­ści­gnio­ne ma­rzenia”.
     potrzebuję codziennej dyscypliny, nawet je­śli chwi­la­mi czu­ję się jej ofiarą. oburzona na to stwierdzenie dyscyplina* na­tych­miast zare­agowała, by udo­wod­nić, że nie jest oprawcą:
     — nie musisz, nie rób!**

305/365

___________
    *    nie jest po to, by zniewolić, uprzed­mio­to­wić życie, lecz by pomóc mu rozwijać się, by mogło jak najdłużej i jak naj­peł­niej korzystać*** z tego, co oferują mu oko­licz­no­ści.
   **   robię, a możliwość zrobienia sa­mo­dziel­nie tych ćwi­czeń traktuję już tak jak po­win­nam, czyli jako przywilej.
  ***  nadzieja na­tych­miast nabrzmiewa nowymi pąkami. że listopad? nic sobie z tego nie robi, szykuje się do kwitnięcia.

🍆

[suplement 2.11.2026]
Najbardziej mnie fascynuje prędkość, z jaką się zmieniamy, plastyczność naszej rze­czy­wi­sto­ści. Coś, co było nie­wy­obra­żal­ne, stało się normalne.

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

[suplement 7.11.2026]
Kiedy jestem w dobrej formie, chodzę po Paryżu. Chodzę po nim wzdłuż i wszerz, a od pierwszego lockdownu wykształciła mi się z nim dziwna relacja. Przypominam sobie, że kocham to miasto, tak jak kochamy coś, o czym wiemy, że moż­na to stracić.

(tamże, wyróżnienie własne)

sobota, października 31, 2026

6270. Czekariat (CXLVIII)


Usz.

Nie potrzebuję dowodu, by wiedzieć, że to, co pamiętam z dzieciństwa, było — i że było tak, jak to sobie wy­obra­żam. Tym różni się prawda od faktu: prawda jest własna, fakt należy do wszystkich.

Remigiusz Ryziński, Uczeń,
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026.

6269. 304/365

w trud­nych chwilach zwykle zapominam o tym, że. tymczasem, szczególnie w trudnych momentach po­trze­bu­ję pa­mię­tać, po­trze­bu­ję przypominać sobie wciąż od nowa, że.

nie idę przez to wszystko sama — nawet w tych chwilach, gdy fizycznie jestem sama w ulu, nie jestem z tym sama.

304/365

piątek, października 30, 2026

6268. [*]

Można kogoś przestać dotykać, ale  
to nie znaczy, że on przestaje być blisko.

Lonia (–2026)
🐾🐾

[dostęp 30.10.2026], źródło.

czwartek, października 29, 2026

6267. 302/365

bo prze­cież jestem tu tylko na chwilę — jak łatwo to napisać, zanotować, przeczytać. jak łatwo jest łudzić się, że rozumie się do trzewi sens tych słów. i jak trudno rozstać się* z każ­dą do­brą chwilą.

302/365

_________
  *  by było łatwiej puścić, trzeba wycisnąć z niej, ile się da; nie zapomnieć wytarzać się w niej do utraty tchu.

środa, października 28, 2026

6266. 301/365

cza­sem myślę o tych, którzy przede mną byli szczęśliwi w ulu, nim ten ulem się stał — był już wtedy dobrem luksusowym, przyj­mu­ją­cym for­mę mieszkania. my­ślę o nich za każ­dym ra­zem, gdy myślę o tych, których ma­rze­nia będą spełniać się w ulu, gdy przestanie być mo­im do­mem. o jednych i drugich nic nie wiem, ale my­ślę o nich ostatnio częściej i jest to z pew­no­ścią znak, że nieuchronnie nad­cią­ga li­sto­pa­do­wa ciem­ność.

301/365

Z ty­god­nia  na tydzień poranki spóźniały się  coraz bardziej […].

Selja Ahava, Dzień, w którym wieloryb przepłynął przez Londyn, przeł. Justyna Polanowska,
Grupa Wydawnicza Relacja, Warszawa 2026.

wtorek, października 27, 2026

6265. Z oazy (CDLXXXIV)

Druga z wydawniczym „świeżynek” – przeczytana na tym samym tchu co pierwsza. Fusy wrażeń opadały długo. Biegiem, czyli tak szybko, jak się da, chcę upuścić tu wy­imki, bo od kilku dni mam pewność, że dopóki tego nie zrobię, pozostanie mi tyl­ko cieszenie się codzienną rutyną – filiżanka wrażeń wypełniona po brzegi. Żadne zaskoczenie, żaden za­chwyt nie da rady dopchać się do mnie, gdy jestem w stanie poruszenia tą lekturą.

Upuszczam najgęstsze z gęstego. Wiele zdań w tej książce dotyka rodzinnych tabu. Wiele dotyczy daremnych starań, by być w rodzinnym systemie uznanym za istotny element układanki. Śmierć potrząsa tymi, którzy zostają, wyostrza rysy zdarzeń, a ży­cie dostatecznie długo pozwala wiele z krzywd zrozumieć. Zrozumieć, nie uspra­wie­dli­wić. Zrozumieć, nie zapomnieć. Zrozumieć, by móc puścić i pójść dalej.

W miasteczku, w którym dorastaliśmy z bratem, był przystanek auto­bu­so­wy, na którym chłopcy z pokolenia na pokolenie spędzali wieczory. Nie cze­kali tam na nikogo. Nic nie robili. Pili alkohol i rozmawiali, żeby zabić czas. Było to coś w rodzaju niepisanej tradycji, kultury przekazywanej z po­ko­le­nia na pokolenie: na tym przystanku mój ojciec spędził większość swoich nastoletnich lat, potem mój brat, a do czternastego roku życia także ja.

🖇

Jak wszyscy chłopcy z naszego środowiska uważał, że szkoła go nie inte­re­su­je, i nawet nie zdawał sobie sprawy, że wszyscy chłopcy wokół nas my­śle­li tak samo, a więc ulegali przeznaczeniu swojej klasy społecznej, że to nie oni odrzucali szkołę, lecz szkoła odrzucała ich, przekształcając wykluczenie społeczne w iluzję wyboru.

🖇

Poznawać mojego brata znaczyło uczyć się go nienawidzić.

🖇

     – Naprawdę masz w dupie mnie i moje życie? Masz w dupie, że wszystko partaczysz, idioto? Nienawidzę cię, ty pojebie!
     A on, kiedy tak krzyczałem, patrzył na mnie jak na ciąg symboli, których nijak nie mógł rozszyfrować, jak zamurowany, człowiek-ściana, którym się stał pod wpływem alkoholu.

🖇

Pierwsze myśli, jakie się we mnie pojawiły, były proste: Już nigdy go nie zobaczę, już nigdy go nie usłyszę. Śmierć jest czymś zwyczajnym. Każdy wie, że pomyśli wtedy takie właśnie zdania, a jednak za każdym razem po­ja­wiają się one tak, jakby były nowe, jakby przeżywało się je po raz pierw­szy.
     Tak jakby z każdą śmiercią na nowo zaczynał się świat.
     […] 
     A potem napłynęły obrazy […].
     Wiedziałem, że trzeba będzie kiedyś zebrać te wspomnienia i coś z nimi zrobić.

🖇

Czy piszę w nadziei, że wyzwolę ból? Czy piszę dlatego, że ten ból po­zwo­lił­by mi poczuć się normalnie, poczuć się bratem, jak wszyscy inni bracia opła­kujący śmierć drugiego?

🖇

Śmierć wymaga szybkiego uczenia się.

🖇

Ważyłem ciężar słów – to powiedzenie nigdy jeszcze 
nie było tak prawdziwe.

🖇

W którym momencie przypadkowe czyny stają się czyimś przeznaczeniem? Do jakiego momentu ktoś, na przykład moi rodzice, mógł odmienić kie­ru­nek, w jakim zmierzało jego życie? Od kiedy jest na to za późno?

🖇

Szedłem obok matki. Z jej twarzy próbowałem odgadnąć, co czuje. Siostra otworzyła drzwi, a kiedy znaleźliśmy się w środku, poprosiła dwójkę swo­ich dzieci, żeby na czas „rozmowy dorosłych” poszły się bawić do swojego po­ko­ju: patrzyłem, gdy odchodziły, przypominając sobie, jak bardzo, będąc w ich wieku, nienawidziłem tego braku przejrzystości między światami dzie­ci i rodziców. Tamtego dnia najchętniej poszedłbym z nimi do ich po­ko­ju, byle uniknąć ciężaru rozmowy, mieć ten przywilej dzieciństwa, to znaczy przywilej beztroski i usankcjonowanego zniknięcia. Do wnętrza domu pró­bo­wa­ły przeniknąć mrok nocy i chłód, spowalniały czas. […]
     Usiedliśmy i siostra westchnęła. Powiedziała, że po­win­ni­śmy po­ro­zma­wiać o organizacji pogrzebu. Mówiła jak osoba, która próbuje z powrotem posklejać rozbieżne elementy tej samej historii.

🖇

Często nienawidziłem brata, ale chcę zrozumieć.

🖇

Ten dystans między nami nic nie mówi.
     Ten dystans między nami nie może nic powiedzieć, ale ten dystans mówi wszystko. Dystans jest pamięcią.

🖇

Starała się mu pomóc, ale to było jak 
próba utrzymania w palcach wody.

🖇

Rozsypał się na drobne kawałki. Kiedy zostawałam z nim sama, pró­bo­wa­łam go wesprzeć, poskładać te kawałki w całość, ale kiedy wazon pęka wie­le razy – wiesz o tym? – dochodzi się do punktu, w którym nie da się go już posklejać, choćby nie wiem co.
     Nic już nie trzyma się razem.
     Pewnego dnia jest już za późno.

🖇

Być może pewne fikcje, nieustannie powtarzane w określonych oko­licznościach, w końcu zapisują się w człowieku i słowo staje się ciałem.

🖇

Jeśli chodzi o marzenia mojego brata, zanim z nich zrezygnował, pozostaje pytanie o porządek chronologiczny: czy cierpiał dlatego, że jego marzenia były zbyt wielkie i rozbijały się o ograniczenia, które wyznaczały jego życie, czy też marzył dlatego, że był nieszczęśliwy, że był nieszczęśliwy jeszcze przed pojawieniem się tych marzeń, a one stanowiły wzloty, formy re­kom­pen­sa­ty, które dawał sobie, by choć na chwilę uciec od swojego nie­szczę­ścia?
     Czy jego marzenia były przyczyną czy konsekwencją jego Losu??

🖇

Joan Didion ostrzega nas, że nie należy ufać naszej skłonności, która każe wierzyć, że ktoś czuje się dobrze tylko dlatego, że nie przejawia oznak nieszczęścia.

🖇

Był w żałobie. Mój brat nosił żałobę po życiu, jakie – był o tym przekonany – powinien był prowadzić, lecz coś, sam nie wiedział co: świat, rze­czy­wi­stość, klątwa, odebrało mu je.

🖇

„Lubowanie się w smutku tworzy spójność jaźni, jedność, rację bytu prze­ciw rozczłonkowaniu” – pisze Julia Kristeva. Czytając ją, pomyślałem, że to zdanie mogłoby podsumować to, co się w nim działo: życie brata było roz­bi­te przez okoliczności i jego smutek stwarzał mu złudzenie ciągłości, tak jak­by wszystko było doskonale logiczne, zaplanowane, spójne. Smutek z po­wrotem sklejał te kawałki i stwarzał mu możliwość opowieści.

🖇

Rozpamiętywał przeszłość, a ja nie mogłam już nic dla niego zrobić. Bo co mogłabym zrobić?
     Wpadł w błędne koło: mówił, że wszyscy uważają go za przegrywa, no to pił, a ponieważ pił, nic mu się nie udawało, i przyznawał rację tym, którzy uważali go za przegrywa, więc jeszcze więcej pił.
 
Jak zapomnieć, kiedy nie mamy już niczego przed sobą?
     Kiedy nie mamy już niczego przed sobą, chronimy się w przeszłości.
     Chronimy się w przeszłości, która nas rani.
     To było jak kolejne koło.
     Twój brat ugrzązł w kołach.
     Kiedyś się o to wszystko pokłóciliśmy i wtedy zrozumiałam, że to koniec.
     Zrozumiałam, że dla niego nic już nie mogłabym zrobić, więc od­pu­ści­łam.

🖇

Homofobia czy rasizm w naszym otoczeniu najczęściej nie miały charakteru ideologicznego, lecz socjologiczny: były sposobem bycia, językiem, którego uczyło się od dzieciństwa, choć niekoniecznie się z nim zgadzano – czymś, co odtwarzało się bez udziału woli, a nawet świadomości. Na przykład mój ojciec nauczył się słowa „pedał” na tej samej zasadzie, na jakiej nauczył się mówić „dzień dobry” czy „dziękuję”. Nigdy nie znał innych słów na na­zy­wa­nie tego, co uosabiałem ja czy co uosabiali ludzie tacy jak ja. Wygłaszał przed telewizorem homofobiczne komentarze, śmiał się z „ciot”, tak jak przed nim robili to jego ojciec i dziadek, tak jakby praktykowanie poczucia humoru i praktykowanie homofobii były w ich życiu jednym i tym samym. A jednak kiedy zrozumiał moją homoseksualność, nie zareagował gwał­tow­nie. Nie wpadł w szał. Powiedział, że akceptuje mnie takim, jaki jestem, i na­wet jeśli to sformułowanie niezręczne, nie mogę zaprzeczyć, że jego za­cho­wa­nie mnie zaskoczyło, ponieważ przeczyło wszystkim jego do­tych­cza­so­wym wypowiedziom.
     Mój brat był inny. Nienawiść do homoseksualizmu była zakorzeniona w jego umyśle, była nie tylko machinalnie powtarzanym gadaniem, ale, jak sądzę, ukonstytuowaną ideologią.
     Dlaczego?
     Był tak wyzuty ze wszystkiego — z pieniędzy, z marzeń, ze szczęścia — że ta mowa nienawiści była w pewien sposób wszystkim, co mu pozostało. Myślę, że to dlatego tak się jej trzymał. Ta mowa nienawiści dawała mu stabilizację, pozycję w świecie. Bez niej nie miał już nic, był nikim. […]  jego homofobia była jedynie żałosnym sposobem przekonywania sa­me­go siebie, że coś posiada — w tym wypadku ideologię, prawość, moralną wyższość.

🖇

[Ludwig Binswanger] stawia zaskakującą tezę: twierdzi, że to miłość — i tyl­ko miłość — sprawia, że czas może płynąć. Binswanger formułuje na­stę­pu­ją­cą teorię: to miłość daje trwałość i poczucie bezpieczeństwa wy­star­cza­ją­ce, by człowiek mógł iść naprzód, odróżniać przeszłość od te­raź­niej­szo­ści i przyszłości.
     Bez miłości czas nie istnieje.

🖇

[…]  wszystko w tej historii jest skomplikowane, wszy­scy mają rację i wszy­scy się mylą.
     To, co widzę — i uważam za ważne dla zrozumienia mojego brata — spro­wadza się do tego, że w na­szym świecie nie można było pozwolić sobie na próby, gdy tymczasem w innych światach błędy są dopuszczalne […]  w na­szym świecie próbowanie jest rzeczą niemożliwą, zobaczyłem to póź­niej w świecie tych, którzy żyją w komforcie i dostatku, a przynajmniej więk­szym dostatku i większym komforcie […]  w niektóre dni wydaje mi się, że Niesprawiedliwość to nic innego jak różnica w podejściu do błędu, wy­da­je mi się, że Niesprawiedliwość to nic innego jak różnica w po­dej­ściu do prób, nieważne, chybionych czy udanych, i jest mi smutno, jest mi bardzo smutno.

🖇

Uśmiechał się tak zawsze, gdy byłem obok. Dziś wyciągam z tego wniosek, że bez wątpienia mnie kochał albo przynajmniej był do mnie przywiązany. […]  ta oznaka przywiązania stawia mnie wobec pewnego rodzaju odpo­wie­dzial­no­ści lub przynajmniej przed pytaniami: Co mogłem dla niego zrobić, a czego nie zrobiłem? Jeśli mnie kochał lub był do mnie w pewien sposób przywiązany, czy mogłem mu pomóc? Czy, tak jak rodzice, zdy­stan­so­wa­łem się wobec niego w chwili, gdy najbardziej potrzebował wsparcia? Wiem jednak, że byłem tylko nastolatkiem i nie miałem ochoty pomagać komuś, kto przysporzył mi cierpień, ale nie mogę nie zadać sobie pytania: Czego nie zrobiłem? Co mogłem zrobić?
     I ten uśmiech mojego brata rzuca mi w twarz to pytanie, i nie wiem, nie wiem, co z tym począć.

🖇

Oto czym jest rodzina: najpierw cię odpycha, a później ma pretensję, że od niej uciekłeś.

🖇

     — Ale przyjedziesz na pogrzeb brata?
     Westchnąłem.
     — Wiesz, że nie lubię tego typu ceremonii…
     Po raz kolejny nie mogłem powiedzieć jej prawdy: nie chcę przyjechać na pogrzeb brata, bo go nie lubiłem.

🖇

[…]  może wyobraźnia oddala mnie od rzeczywistości w tym samym stopniu, co mnie do niej zbliża […].

🖇

     — Twój brat, poza swoimi kryzysami i wybuchami, dla innych był miły, ponieważ chciał być kochany — skomentował mój przyjaciel. — Pił i robił się agresywny, ponieważ uważał, że powinno się go kochać bardziej, niż go kochano. Jego miłe obejście, jego przemoc, wszystko tłumaczy ten cho­ro­bli­wy stosunek do miłości.
     Twój brat był przede wszystkim ofiarą nałogu. Alkohol, zdrapki, kobiety, a nawet w pewien sposób jego lamenty. To wszystko było sprawą nałogu.
     […]  Nie wdawaj się w psychologizowanie. To, o czym opowiadasz, to przede wszystkim los klasy ludowej.
 
Moi przyjaciele jasno to widzą, a ja nie wiem, nie wiem.

Édouard Louis, Krach, przeł. Joanna Polachowska,
Wydawnictwo Pauza, Warszawa 2026.
(wyróżnienie własne)

     — Ostatnie razy odczuwa się jako ostatnie dopiero wtedy, kiedy jest już za późno — powiedział mi kilka ty­godni temu przyjaciel. — Spędzamy z ludźmi czas, pro­wa­dzimy swoje życie, swoją codzienność, i pewnego dnia widzimy jedną z tych osób, nie wiedząc, że po raz ostatni. Dopiero po miesiącach, po dziesięcioleciach, długo później to sobie uświadamiamy.

🖇

Być może naprawdę i szczerze można żałować czegoś tylko raz, kiedy jest już za późno, nie wiem.

🖇

Nawet najgorsi rodzice bywają dobrymi dziadkami: brak władzy nad wnukami czyni ich lepszymi.

(tamże)