6283. 314/365 // Panna cotta (CCX)

dziś jest pierw­szy dzień od powrotu z mojego dziewiątego gi­gan­ta*, gdy nie jestem w nie­do­cza­sie, nie gonię, nie nadra­biam za­le­gło­ści — jestem bez poczucia, że zalegam coś życiu.

cały dzień tylko dla mnie i włoskich słów. nie zmar­nu­ję ani chwili.

314/365

________
  *  przez większą część giganta łomoliłam nie tylko tamtą, ale również poniższą pio­sen­ką — to moje dwa osobiste hym­ny, po­ma­ga­ją­ce pamiętać, że chcę być partnerem mo­je­go ży­cia, a nie jego ofiarą.
     ta piosenka długo kazała czekać na chwi­lę, gdy oświad­czy z przekonaniem: tak, ten wpis będzie dla mnie do­bry. dziś wszystko stało się jasne.

AI i.e. Global Thievery: Nina Sartori, Me la riprendo, la vita.

me la riprendo, la vita
la voglio intera, infinita
[…]
ma c’è una forza silenziosa che nessuno può spiegare
nasce quando tocchi il fondo e scegli ancora di tornare
se porto una ferita non la copro, non la nego
[…]
sono tornata, adesso mi vedi
ridammi i giorni, ridammi il mare
ridammi il tempo per ricominciare
ridammi il fuoco, ridammi la voce
ridammi il diritto di essere felice
ridammi il sole sopra la fronte
ridammi il mio nome, più forte della notte

6282. Z oazy (CDLXXXVI)

Ta książka nie wiedziała, że okienko czasowe, gdy czytałam jedną po drugiej książki o stracie, zamknęło się wraz z ostatnim dniem giganta. Dwa argumenty, niczym jokery, rzuciła na stół i skończyła się dyskusja. Po pierwsze uka­za­ła się po powrocie z giganta. Po drugie, jest listopad — to doskonała książka na ten czas.

Tak, to doskonała książka nie tylko na ten czas. Ciepła, rzeczowa, pełna szacunku do ludzkiego doświadczenia — po jednej i  po drugiej stronie życia. Uświadomiła mi, że intu­i­cyj­nie wiele zrobiłam dobrze, a nawet lepiej.

[…]  to nie jest książ­ka o śmierci.
     Bo rozmowa o śmierci jest tak naprawdę rozmową o życiu.

🖇

Kiedy  czytasz  to zdanie, gdzieś na  świecie umierają dwie  lub  trzy osoby.  W ciągu  minuty ponad  sto trzydzieści. W ciągu doby prawie dwieście ty­sięcy.

🖇

[…]  umieranie wymaga autentycznej obecności. Takiej, w któ­rej nie ma miej­sca na ucieczkę w działanie, zagrzewanie do podjęcia walki, go­rącz­ko­we podsuwanie rozwiązań lub po­cie­szanie. Tym, co staje na drodze bliskości, jest nasza nie­zgo­da na bezradność.

🖇

Wszyscy wiedzą, co się dzieje. A jednak najważniejsza rozmowa nigdy się nie odbywa.
     Myślę, że dzieje się tak dlatego, że próbujemy się nawzajem chronić. Oso­ba umierająca nie chce martwić swoich bliskich. Nie chce dokładać im cier­pie­nia, a może patrzeć na ich strach. A bliscy próbują chronić ją — tak im się przynajmniej wydaje. Nie chcą odbierać nadziei. Nie chcą też zadawać pytań, które mogłyby zabrzmieć tak, jakby już pogodzili się z nie­uchron­nym. I tym sposobem wszyscy pozostają z wyzwaniem sami.
     […]  mam wrażenie, że to milczenie nie służy nikomu. Nie chroni przed bólem. Może jedynie nieco odsuwa go w czasie, pomaga też trzymać się złu­dnej nadziei, żyć w iluzji. Najczęściej zaś pogłębia poczucie osa­mot­nie­nia. Osoba umierająca zostaje sama ze świadomością własnego od­cho­dze­nia, a jej bliscy zostają sami z lękiem przed stratą.

🖇

[…]  śmierć niekoniecznie uczyć ma nas heroizmu. Przeciwnie, ona nam może ukazywać naszą kruchość. Życie jest czymś niebywale delikatnym i czasowo ograniczonym.

🖇

Zrozumienie i przyjęcie rzeczywistości umierania wymaga od nas tego, na co zwykle najzwyczajniej nie mamy przestrzeni — zatrzymania się.

🖇

W obliczu śmierci wiele spraw traci swój ciężar, a to,
co dotąd ukryte, wypełza na powierzchnię.

🖇

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjed­no­czo­nych, przyjęta w 1948 roku, gwarantuje każdemu człowiekowi prawo do życia, wolności, bezpieczeństwa i niezbywalnej godności, nie mówi jednak wprost o samym procesie umierania. Żaden jej artykuł nie zapewnia prawa do dobrej śmierci. Ten najważniejszy dokument regulujący na najbardziej elementarnym poziomie nasze prawa ignoruje zupełnie kwestię umierania.

🖇

Tymczasem śmierć nie jest błędem ani odstępstwem od normy. Jest jedną z najbardziej podstawowych form przemiany, wpisaną w rytm świata tak samo jak następstwo pór roku. Nie próbujemy zatrzymać jesieni ani przy­spie­szyć wio­sny — rozumiemy, że każda z nich ma swój czas i sens. Po­do­bnie jest z odchodzeniem: nie da się go odsuwać w nieskończoność, można jedynie nadać mu kształt — bardziej lub mniej ludzki.

🖇

Eutanazja jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów zwią­za­nych ze współczesnym umieraniem. W Polsce dyskusja na ten temat od­by­wa się rzadko i zwykle bardzo szybko zostaje sprowadzona do sporów świa­to­po­glądowych. […]  cały czas nie uwzględnia się w pierwszej ko­lej­no­ści opinii osób najbardziej eutanazją zainteresowanych. Takie oceny nie­zwy­kle ła­two formułować z perspektywy zdrowego człowieka. […]
     […]  w krajach Europy Zachodniej wychodzi się z założenia, że to pacjent pozostaje pierwszym podmiotem decyzyjnym w kwestiach własnego życia i własnej śmierci. Być może więc dyskusja o eutanazji powinna wpisać się w szerszą rozmowę o tym, czy umiemy uznać prawo drugiego człowieka do decydowania o sobie także wtedy, gdy jego decyzje budzą nasz lęk, sprzeciw lub bezradność.

🖇

Pogrzeb jest jedynym wydarzeniem, na które 
stawiamy się nawet niezaproszeni.

🖇

W obliczu straty udaje nam się niekiedy ponownie do siebie zbliżyć, od­bu­do­wać zerwane więzi, odnaleźć czułość i wyrozumiałość, których nie po­tra­fi­liśmy wykrzesać z siebie wcześniej. Równie często jednak śmierć ujaw­nia i wzmacnia napięcia istniejące w rodzinach od lat.

🖇

Potrafimy opiekować się drugim człowiekiem, ale sobą?

🖇

W żałobie bardzo wyraźnie widać, kto umie zostać przy drugim człowieku bez potrzeby natychmiastowego pocieszania, naprawiania czy uciekania w działanie.
     Wiele osób po stracie mówi też o dodatkowym doświadczeniu sa­mo­tno­ści, które pojawia się wtedy, gdy otoczenie zaczyna się wycofywać. A to jest nieuniknione. Kilka tygodni po pogrzebie świat wraca do swoich spraw i rytmu, który dla nas jeszcze przez długi czas pozostaje obcy.

🖇

Nie sposób przecenić znaczenia rutyny. To ona może utrzymać nas przy życiu, gdy serce pęka z rozpaczy, a głowa eksploduje od nadmiaru myśli. Rutyna sama w sobie nie ma uzdrawiającej mocy, ale przewidywalność wspiera układ nerwowy w powrocie do względnej równowagi. I naprawdę mówimy o rzeczach najprostszych: porannej kawie serwowanej w ulu­bio­nej filiżance, kilku minutach w słońcu […]  Ważna jest ich powtarzalność. Na tym etapie nie warto zaprzątać sobie głowy myśleniem o konieczności zaakceptowania straty.

🖇

Jestem przekonana, że każde z nas na jakimś etapie życia stało się dla kogoś źródłem cierpienia. Jesteśmy różni w różnych rolach społecznych, zmie­nia­my się, dojrzewamy, zyskujemy nową perspektywę, która wpływa na nasze funkcjonowanie w świecie.

🖇

Zdarza się, że córka opowiada mi o matce z ogromną czułością, a po chwili puentuje to historią, która przez kilkadziesiąt lat pozostawała źródłem bólu. Albo zaczyna od trudności, a potem okazuje się, że pod warstwą żalu kryje się wielka tęsknota za bliskością, której nigdy nie udało się zbudować.

🖇

Nieraz mam wrażenie, że śmierć stawia nas wobec pytań,
które od dawna domagały się odpowiedzi.

🖇

Fascynuje mnie sam fakt, że próbujemy dziś rozumieć więcej, a mniej oce­niać.
     Kiedyś pewne osoby określano po prostu jako trudne, dziwne, nerwowe, nieprzystosowane albo ekscentryczne. Dziś częściej zastanawiamy się, skąd brały się ich zachowania i jakich narzędzi zabrakło im w czasach, w któ­rych przyszło im żyć. Takie refleksje wiele dają.
     […]  Coraz odważniej przyglądamy się temu, w jaki sposób przeszłość prze­nika do teraźniejszości i jak długo potrafi mieszkać w naszych zupełnie już nowych domach.

🖇

[…]  żałoba jest naturalną reakcją nie tylko na śmierć człowieka, ale i każdą stratę, która zmienia nasze życie i zmusza nas do odnalezienia się w nowej rzeczywistości.

🖇

Śmierć bliskiej osoby niekiedy aktywuje nie tylko bieżący ból, ale również wcześniejsze, nieprzeżyte lub nieopowiedziane straty obecne w historii ro­dziny i nasze własne, zupełnie niepowiązane ze śmiercią.

🖇

Porządkowanie rzeczy pomaga uporządkować wspomnienia, relacje i własne myśli o tym, co naprawdę było ważne.

🖇

Śmierć sama w sobie jest wystarczająco trudna. Nie ma powodu, by do­kła­dać do niej gorączkowe poszukiwania dokumentów, numerów polis, haseł czy informacji o tym, gdzie przechowujemy testament. Czerwona teczka po­zwala oszczędzić bliskim stresu, niepewności i wielu godzin spędzonych na odtwarzaniu naszego życia z pozostawionych śladów.
     […]
     Czerwona teczka powstaje z myślą o tych, którzy będą musieli poradzić sobie z naszym odejściem. To jeden z najprostszych sposobów, by za­trosz­czyć się o bliskich jeszcze za życia.

🖇

Śmierć ma tę właściwość, że nieustannie i uporczywie przypomina o końcu wszystkiego, co znamy. Nic nie jest nam podarowane na zawsze.

Ewa Pawlik, Sztuka umierania.
Jak oswoić śmierć, by nie przegapić życia,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

Przez wiele lat uważaliśmy, że zdrowa żałoba polega na stopniowym odcinaniu się od zmarłej osoby i budowaniu życia bez niej. Dziś wiemy, że większość ludzi przeżywa stratę inaczej. Uczymy się tę relację przekształcać.
     […]  relacja ze zmarłą osobą nie kończy się w chwili śmierci. Zmienia się jej forma, ale nadal pozostaje czę­ścią naszego życia.

🖇

A w te najgorsze dni proszę, by pamiętać i powtarzać sobie uparcie: nie zawsze będę się czuć tak jak dziś. Niczego w życiu nie możemy być tak pewni jak zmiany. Ona jest nieuchronna.

🖇

Kiedy moja córka była młodsza, bawiłyśmy się w taką za­bawę: na zmianę, przechodząc przez cały alfabet, opo­wia­da­łyśmy sobie o rzeczach na daną literę, które ko­cha­my. Ta zabawa poprawia humor i po­ma­ga poznać lepiej perspektywę bliskiej osoby.

🖇

Umieranie, paradoksalnie, wyostrza uwagę.

(tamże)

6281. 313/365

cie­sząc się, że coś pojawiło się w moim życiu, nigdy nie po­my­ślałam, że skoro jest, to któ­re­goś dnia zniknie i zrobi to pew­ni­kiem w naj­bar­dziej nieoczekiwanym momencie.

wciąż nie jest to moja pierwsza myśl, ale gdy znika — bo znik­nę­ło — już nie szaleję z nie­szczę­ścia, nie szarpię się z nie­chcia­nym, pusz­czam. jest mi smutno, ale ten brak za­trzy­muje mnie tylko na chwilę, po­nie­waż po­sta­na­wiam iść dalej bez.

313/365

❦
Niekiedy wystarcza świadomość, że po­dję­liśmy próbę. Lista niedokończonych spraw może być zachętą do większej od­wa­gi w co­dzien­nych relacjach.

•

Pewne historie pozostaną częściowo nieprzeniknione. Tak po prostu jest.

Ewa Pawlik, Sztuka umierania. Jak oswoić śmierć, by nie przegapić życia, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

6280. Czekariat (CXLIX)

fot. Leány, fragment.

Zawsze to samo: piękno rzeczy widzę dopiero w lu­sterku wstecz­nym, kiedy nostalgia je ponownie ka­li­bruje.

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

6279. 311/365

co by­ło pierwsze*, oczekiwania świata wobec ciebie czy ocze­ki­wa­nia, które sam_ sobie na­rzu­casz? odpowiedź nie gra żad­nej roli. za­równo te endogenne, jak i te wywołujące pre­sję z ze­wnątrz, jeśli nie­re­al­ne lub na ten mo­ment zbyt wysokie, są śmier­cio­nośne dla ra­do­ści, zachwytu czy otwar­to­ści na to, co przy­nieść mogą ko­lej­ne chwi­le lub dni.

311/365

_________
  *  podrasowana, umieszczona w innym kon­tek­ście wersja pytania: co było pierw­sze, jajko czy kura?

6278. Z oazy (CDLXXXV)

Długo czekałam na tę książkę. Dobrą chwilę utknęła na stosiku, bo nie pasowała do agendy czytania, ale gdy złapałam, nie mogłam puścić.

Precyzyjnie uchwycone mechanizmy, nad którymi rzadko się pochylamy, bo albo są dla nas wygodne czy przezroczyste, albo nauczyliśmy się je obchodzić, płacąc mil­cze­niem, nieobecnością czy odwracaniem głowy. Porównania, kreślone obrazy i sy­tuacje są tak bardzo w punkt, że wybieranie tego, co chcę mieć pod ręką, było chwi­la­mi udręką. Trwało okrutnie długo i do końca nie było pewności co i w jakiej ko­lej­no­ści będzie miało wpływ na finalny kształt tego wyboru. Ale już. Są.

Życie ma poczucie humoru. Jak sobie przypominam początki naszej korespondencji […].

🖇

Poszukiwanie otuchy w uznaniu to poszukiwanie otuchy w tym, co cię niszczy. […]  Sława okrada człowieka z samego siebie.

🖇

Społeczeństwo okazuje zrozumienie mordercy. Oczywiście potępia go. Ale przede wszystkim rozumie. To było silniejsze od niego. Niezależnie od tego, czy chodziło o jego żonę, czy o obcą kobietę.
     Wyobraź sobie, że zamiast kobiet zabijanych przez mężczyzn to pra­co­wni­cy są zabijani przez swoich przełożonych. Opinia publiczna byłaby bar­dziej oburzona. Co dwa dni wiadomość, że jakiś przełożony zabił pra­co­wni­ka. Wszyscy by uznali, że to zaszło zbyt daleko. Człowiek powinien móc się pojawić w pracy bez ryzyka, że zostanie uduszony, pobity lub zastrzelony. A gdyby co dwa dni jakiś pracownik zabijał swojego przełożonego, wy­buchł­by narodowy skandal. […]  Kiedy tak o tym pomyślisz, zdasz sobie sprawę, do jakiego stopnia zabójstwo kobiety jest to­le­ro­wane.

🖇

Neurotyczne społeczeństwo ma neurotyczne odruchy zamiast zdrowych. Tak więc kino przez jakiś czas coś tam bełkotało, po czym stało się tym, czym jest do dzisiaj: krainą kowbojów, superbohaterów, żołnierzy, wo­jo­wni­ków, napchanych forsą uwodzicieli. A głupkowate laleczki są tyl­ko dopełnieniami bliższymi, nigdy czasownikami. Nie posuwają akcji do przodu, między sobą rozmawiają tylko o męskich bohaterach, dostają zresztą mało kwestii do wypowiedzenia i zawsze mają poniżej trzydziestki, bo znalazły się tam tylko po to, żeby podnieść wartość białego bohatera, po­tężnego i zabójczego.

🖇

Zachowywałeś się jak typowy dupek. Ktoś, kto wykorzystuje swoją władzę, ale udaje, że istnieje coś takiego jak równość.

🖇

Samo słowo „gwałt” nic nie znaczy – mamy czterdzieści pięć słów na od­róż­nie­nie odcieni niebieskiego i tylko jedno określające gwałt. Poczekam aż mę­drcy coś wymyślą ale przede wszystkim poczekam aż wszyscy pozwolą mi czuć to co chcę czuć zanim zacznę z kimkolwiek o tym rozmawiać. […]  Wi­dzia­łam jednak, że […]  się domaga, bym potwierdziła jej przesądy. Oraz że moje słowa nie mają żadnego znaczenia. Nie byłam ekspertką od swojego doświadczenia – ona z góry odebrała mi wszelkie kompetencje w tym zakresie.

🖇

Oczywiście, że czasami kobiety kłamią. Albo są pozbawione skrupułów, albo uważają to za uprawnione. Lecz procent mitomanek wśród ofiar jest minimalny, podczas gdy procent gwałcicieli w męskiej populacji powinien otworzyć wam wszystkim oczy na żałosny stan waszej seksualności. A prze­cież widzę, że znacznie bardziej was oburza możliwość nieuza­sa­dnio­ne­go oskarżenia niż świadomość, że wśród waszych przyjaciół są gwałciciele. W tej sytuacji, jakby to powiedzieć… Nawet mając dużo wyrozumiałości, człowiek nie za bardzo potrafi wam współczuć.

🖇

Wraz z pojawieniem się internetu mamy wrażenie, że układ kart się zmie­nił, że możemy ingerować. I szybko zdajemy sobie sprawę, że naj­sku­tecz­niej­szy sposób ingerowania polega na ubliżaniu.

🖇

Internet to przede wszystkim żółć. Od czasu do czasu pojawia się tam ktoś, kto się nim posługuje jak dawniej – żeby wyrażać złożone myśli i odpo­wia­dać na argumenty. Zazwyczaj jednak aktywizm w sieci to fanatyzm w sta­nie czy­stym: kiedy ludzie są przekonani, że stoją po dobrej stronie mocy, uważają zaszlachtowanie przeciwnika za przyzwoite.

🖇

Skuteczny łańcuch anonimowej nienawiści. Kiedy to się zaczęło jakieś dzie­sięć lat temu, robiło duże wrażenie, bo nie byłyśmy do tego przyzwyczajone, tylko zaskoczone ich stopniem zorganizowania i skrajną przemocowością. Wymiar sprawiedliwości nigdy nikogo nie skazał za wiadomości prze­sy­ła­ne w internecie, a ich brutalność nie miała granic.
     Dzisiaj są ostrożniejsi. Ich profile istnieją — to prawdziwe, działające z otwar­tą przyłbicą osoby, które szybko można zidentyfikować. Trudno spo­rządzić ich typowy portret psychologiczny. Bywają wśród nich pra­wicz­ki i brzydale, czego można się spodziewać, ale również liczni ojco­wie rodzin, starsi panowie, przedstawiciele wszystkich kategorii społeczno-za­wo­do­wych, mieszkają w mieście lub na wsi, są półanalfabetami lub profesorami szkół wyższych. Wiedzą, że nie będzie żadnych represji. W internecie robią, co chcą.

🖇

Nie znoszą żadnych przeszkód i zażarcie bronią swojego terytorium: w in­ter­necie chcą widzieć tylko treści, które im pasują, nie wytrzymują naj­mniej­sze­go sprzeciwu.
     A jednak jesteśmy wielkoduszne. […]  nie pozbawimy ich dostępu do edu­ka­cji, nie spalimy na stosie, nie zabijemy na ulicy, nie zabijemy podczas joggingu, nie zabijemy w lesie, nie zabijemy u siebie w domu, nie będziemy ich zawstydzać płcią, z którą się urodzili, nie będziemy ich głodzić, nie bę­dzie­my ich gwałcić, nie będziemy ich macać pod stołem, nie będziemy ich wyśmiewać za to, że pragną seksu, nie wyrzucimy ich z przestrzeni pu­bli­cznej, nie wykluczymy z kręgów władzy, nie okaleczymy, nie zabronimy im ubierać się tak, jak chcą, nie zmusimy ich do rodzenia dzieci, nie będziemy w nich wzbudzać poczucia winy, kiedy będą mieć jakąś pasję, która ich od­dali od ogniska domowego, nie uznamy ich za wariatów, kiedy nie będą do­brymi mężami, nie odbierzemy im ich seksualności, nie będziemy pilnować każdego ich słowa, gestu ani deklaracji, jakby do nas należeli, nie będziemy żądać, żeby nam pokazali swoje owłosienie, nie oskarżymy o podłość tych, którzy będą nam nieposłuszni. Kiedy mówimy o równości, to nie o takiej. Inaczej umiałybyśmy zrozumieć wściekłość, jaką nasze pragnienia w nich budzą. Ale oni są tak wrażliwi. Przywykli do obrony. Biała mikro­sku­li­ni­stycz­na władza ma swoje strategie oporu.

🖇

Bo wiem, że jako facet jestem pilnowany w swoim stosunku do dziewczyn.
     […]  To się sprowadza do jednej sceny, którą wszyscy znamy z pod­sta­wów­ki. Bawisz się z dziewczynkami, bo to twoje koleżanki, aż nagle naj­gor­szy łobuz w szkole łapie cię na korytarzu, ciągnie za uszy, odrywając twoje stopy od podłogi, a kiedy się zmęczy, to cię puszcza, mówiąc: „Patrzcie na tego pedałka, jak skacze przez gumę”. I wszyscy się śmieją. Zarówno chłop­cy, jak i dziew­czyn­ki. Wszyscy się śmieją z głupot opowiadanych przez tego łobuza. Każda szkoła ma swojego łobuza, który tłumaczy innym, jak po­win­no być. I jego bliski dwór, który tylko czeka, aż on komuś przyłoży. Oraz publiczność — wszystkie dzieciaki, które się temu przyglądają z daleka i które to bawi. To się sprowadza właśnie do tego. Po tym epizodzie masz już jasność: jeśli jakaś dziewczynka proponuje ci zabawę, posyłasz ją na drzewo. Jej przyjaźń byłaby dla ciebie dyshonorem. Jeśli idziesz się z nią bawić u niej w domu, robisz to ukradkiem. Nie chcesz już być tym, który przyciąga uwagę łobuza. Chcesz razem z pozostałymi dzieciakami śmiać się z tego, którego maltretują. […]  Jedyne, czego poszukujemy, to aprobata brutali.

🖇

Nic spektakularnego – żaden głos z niebios nie wezwał mnie na szczyt góry, żeby mi cokolwiek objawić. Lecz moja perspektywa poszerzyła się. Za­czy­nam się przyznawać do pewnych drobnych rzeczy.
     […]  Znałem swój wstyd, znałem swoją wściekłość, ale nie wiedziałem o swoim strachu przed innymi facetami. Przed ich osądem. Przed swoim wykluczeniem.

🖇

Pozwolić, by jakieś zdarzenie człowieka przeniknęło. Odczuć jakąś emocję. Zamiast przed nią uciekać. Chciałbym. Ale jak mam się do tego zabrać? Co robić? Czy mam chodzić? Z jaką prędkością? Z muzyką czy bez? Mam usiąść? Z wyprostowanymi plecami? Oddychać brzuchem? Wyciągnąć się na ziemi? Rozkrzyżować ramiona i ziewać? Pozwolić, by inne myśli drążyły mi w brzuchu korytarze?
     Bullshit.

🖇

Miejsce, gdzie kobiety i mężczyźni się spotykają, żeby mówić o swo­ich sła­bo­ściach, niemożnościach, zmartwieniach, obiecują, że będą sobie wza­jem­nie pomagać bez próby dominacji, i to robią. W życiu istnieje męska so­li­dar­ność, ale ona zawsze ma swoją cenę. Musisz pokazać, że jesteś kimś, że się trzymasz, że coś osiągnąłeś. Jesteś twardzielem, jebaką, zarabiasz kasę, masz wypasioną brykę i piękną laskę. Istnieje męska solidarność — ale nie istnieje braterstwo. Codziennie spotykam się z ludźmi u Anonimowych Nar­ko­ma­nów i codziennie pokazuję swoje słabości — na niczyjej twarzy nie widzę nawet półuśmiechu.

🖇

Prośba o otuchę i ochronę w ramach mojej komórki rodzinnej przypomina rysunek nieskończonych schodów Eschera – olśniewającą architekturę o nieistniejących perspektywach, które jednak bez problemu da się na­ry­so­wać. Oko za nimi podąża i się gubi, plącząc myśli.

🖇

Corinne powtórzyła: „Nie spodziewałam się ciebie dzisiaj” — a ja się skarżę na brak kontaktu ze swoimi emocjami, no to zostałem obsłużony. W kilka sekund dostałem pełny asortyment: strach, wstyd, złość, niepokój, tchó­rzo­stwo. Przypomniałem sobie, jak to jest być małym chłopcem — osaczonym przez sprzeczne i gwałtowne uczucia, niezdolnym do samokontroli.

🖇

[…]  Corinne ma w sobie entuzjazm. Mówi: „Kiedy widzę dzieciaki w twoim wieku, myślę sobie, że faszole będą miały z wami kłopot. Z nami poszło im lekko, ale z wami będzie trudniej…”. A Clémentine uśmiecha się. Nie potrafię nawet pomyśleć czegoś takiego. A tym bardziej naprędce sformułować. Kie­dy my­ślę o ży­ciu Clémentine, ogarnia mnie tylko niepokój — snuję nad jej głową pajęczynę smutku, to i nic innego.
     […]  Clémentine stuka dłonią w denko słoika, żeby go otworzyć, a Co­rin­ne wzdycha: „Jaka szkoda, że nie ma żadnej terapii konwersyjnej dla he­re­ty­ków, byłabyś cudowną lesbijką”. Clémentine jest w siódmym niebie.
     — Bo jednym ruchem otworzyłam słoik z fasolką? Masz nie po kolei w gło­wie…
     — Mówię tak, bo wszystko robisz nienagannie, nie ma w tobie żałosnej nieporadności heteroseksualnej kobiety.
     Clémentine promienieje — to taki miły komplement.

🖇

Po raz pierwszy w historii ludzkości dowolna komórka jest inteligentniejsza od najinteligentniejszego z ludzi. Dowolna gówniana komórka ma więcej pa­mięci i wiedzy, jest szybsza, lepiej liczy, mówi wieloma językami – jest po prostu inteligentniejsza od najinteligentniejszego z nas. A raczej ma inną inteligencję. Przy której nasza jest przestarzała. Nie mamy już żadnej le­gi­ty­macji, by rządzić światem […]. Pozostaje nam tylko hałas, jaki robimy w me­diach społecznościowych, a tym samym zgadzamy się, by w tym ha­ła­sie najważniejsza była aplikacja, dzięki której możemy się wypowiadać.

🖇

Nasze wspólnoty ludzkie sprowadzały się dotychczas do swojej wartości eko­no­micznej — jak tworzyć potrzeby, jak upłynniać zapasy zbędnych to­wa­rów, jak poświęcać cały nasz czas tej spirali zysku. Następnym etapem jest upokorzenie człowieka wobec maszyny. Tego etapu ekonomiści za cho­le­rę nie wytłumaczą, bo nie są żadnymi myślicielami. Więcej wysiłku wkładamy w to, żeby się nauczyć funkcjonować z maszyną, niż w naukę jakiegoś języka obcego.

🖇

Nie jesteśmy jedyną parą, która chce z psem wsiąść do pociągu. Pani nie znajduje kodu. Wzywa inną panią, która dotychczas siedziała na zapleczu. Ta druga proponuje kod ChPO QHeS czy coś w tym rodzaju, ciąg liter na­le­żą­cy do języka maszynowego. Kod jest niewłaściwy, maszyna nie chce o nim słyszeć. Na pomoc zostaje wezwana trzecia pani, która również wy­ła­nia się z za­ple­cza. Przez ponad dwadzieścia minut trzy panie szukają kodu, który byłby zrozumiały dla maszyny. Dwie wiszą na telefonach, trzecia stu­ka w klawiaturę — z fałszywym uśmiechem proszę, żeby mi wystawiły pa­pie­rek tłumaczący, że kupię bilet dla psa w pociągu, u konduktora. Odpo­wia­da­ją, że to niemożliwe, że musiałbym zapłacić karę. […]  maszyna jest wy­ma­ga­ją­ca, a one spędzają całe dni na próbach jej obłaskawienia, sta­nię­cia na wysokości zadania — najwyraźniej porażka jest wpisana w ry­zy­ko zawodowe. Nie są zaskoczone, że przyszedłem na dworzec z go­dzin­nym wy­prze­dzeniem. Chyba uważają, że to minimum, kiedy się chce kupić bilet dla psa.
     Mam wrażenie uczestnictwa w jakimś obłąkańczym rytuale — mniej precyzyjnym niż seans spirytystyczny. Chodzi o znalezienie kodu, który maszyna zaakceptuje, o przełożenie prośby człowieka na in­te­li­gen­cję ma­szy­ny. To bardzo skomplikowane, bo maszyna należy do instytucji pub­licz­nej i nie sposób jej czegokolwiek wytłumaczyć — używa języka ab­strak­cyj­ne­go, jeszcze bardziej złożonego niż język wymiaru sprawiedliwości lub na­uki, bo tam istnieje chociaż szansa wyrażenia prostej prośby pro­stym ję­zy­kiem. Tutaj tak nie da rady — albo właściwy, zgodny z procedurą ciąg liter, albo nic. […]  Do kobiet dołącza dobroduszny mężczyzna, który wyraża swo­je zdanie — jego męskość nie wywiera wrażenia na maszynie, która wszyst­kie kolejne pola oznacza jako nieaktywne. Cztery pensje w po­szu­ki­wa­niu jednego kodu — najważniejsze, że wszyscy się uśmiechamy i jesteśmy pogodzeni z sytuacją.

🖇

Trauma wojny jest zbyt głęboka — spaja ludzi tak, jak się spaja kości po źle złożonym złamaniu — wszystko jest byle jak sklejone, nic nie oddycha. Je­ste­śmy wśród Niemców, protestantów, Żydów, Algierczyków, pedałów, Af­gań­czyków, Wietnamczyków, Romów, opozycjonistów — nie wśród ko­biet, mężczyzn ani niczego, co jest inne, nie jesteśmy bowiem innymi lu­dźmi. To właśnie jest wojna — powiedzieć, że nie jesteśmy innymi.

🖇

Na obwodnicy nieprzerwany sznur białych świateł po lewej, a przede mną czerwonych, których końca nie widzę […]. Mozaika naszych różnorodności w widocznej jednorodności sznura świateł. Wszyscy o tej samej porze wra­ca­my do domu.

🖇

[…]  wyłącz telefon i wyjdź z domu, zrób coś, co lubisz robić […].

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.
(wyróżnienie własne)

Nie oddam wam jednak słowa „feminizm”. Feminizm to dom wszystkich kobiet. […] 
     To również mój dom. I nie mam zamiaru z niego wy­cho­dzić tylko dlatego, że chcecie mi odebrać klucze. Klu­cze tkwią w drzwiach. I tam pozostaną.
     […]
     W domu feminizmu poszukam takiego kąta, w któ­rym się pragnie nauczyć słuchania innych, aż ich słowa wy­wró­cą nadwątlą rozpieprzą przesądy, i będę znosić obec­ność innych. Niezależnie od stanu, w jakim się znajdą.

🖇

Ostatecznie nieposłuszeństwo to decyzja o byciu posłusznym czemuś innemu niż władza.

(tamże)

6277. Panna cotta (CCIX)

Zwykle nie wystarcza mi, że tak jest i już. Potrzebuję wiedzieć dlaczego tak jest i nie zadowalam się szybką odpowiedzią: bo tak.

Porządek w przyimkach robiłam nieśpiesznie. Widziałam te dwa słowa setki razy, ale dopiero dziś przestało mi wystarczać, że są to sy­no­ni­my. Dla mnie to nie są już tylko dwa czasowniki będące synonimami. To sa­mo­bież­ne dro­binki poezji i miłości.

✍ all’amore sfortunato
           mi sono dimenticata* di quei giorni
           mi sono scordata* di te
    che tu sia felice
do nieszczęśliwej miłości / zapomniałam tamte dni / zapomniałam cię / obyś był szczęśliwy
preferisci dimenticarti o scordarti? ;)
wolisz zapominać czy zapominać? ;)

___________
   *   źródłosłów: pot. łac. de-menticare (usunąć z umysłu).
  **  źródłosłów: pot. łac. ex-cordare (usunąć z serca).

*

Łona, ĄĘ, [w tym:] Pawła Jabłońskiego 
projekt zaliczeniowy z liternictwa.

❦
[suplement 7.11.2026]
[…]  mojego życia nikt mi nie odbierze. […]  Dla mnie była to rewelacja — coś się w człowieku dzieje i nie sposób się cofnąć. Siedząc w samolocie, przez okienko widziałam chmury i po­ma­rań­czo­we, promienne światło, co za spokój, i wszystko do mnie wróciło, jakbym się znajdowała w określonym punkcie swojej świadomości — ileż razy dobrze się czu­łam w sa­mo­lo­cie, zawsze lubiłam latać. I wszystko było tam jednocześnie: cudowne życie z każdego punktu widzenia, spełnione pra­gnie­nia i namiętności, które to życie niszczą, napełniają mnie i tworzą, i spotkania, słod­kie, ciekawe zderzenia — i to wszyst­ko we mnie jest. Rze­czy­wi­ste i dokonane, wszystko jest, dopóki mam pamięć, wyryte we mnie równie pewnie jak smu­tek. W przeciwieństwie do tęsknoty zdarzenia, które na­stą­piły, pozostają na zawsze, i tego nikt mi nie odbierze – je­stem przeszłością, którą hołubię.

•

Nie można cofnąć tego, co już się stało. Nie można wyrwać sobie tych wydarzeń z ciała.

•

Nie wiem, co się z nim stało. Nigdy więcej go nie widziałem.

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

6276. 310/365 // W warzywniaku (XXIII)

liczy się każda pró­ba. każde nienajlepsze czy nieidealne wy­ko­na­nie liczy się po­dwójnie. perfekcyjny wykon nie liczy się wca­le, bo oznacza tyl­ko i aż tyle, że ćwiczenie jest zbyt łatwe — można tylko pogratulować.

310/365

🍆

6275. —

życie się kończy,
istnienie nie.
IITI

*

Ibrahym Esshaeba + AI-assisted: Kimo Sounds, Rise Slow[ly].

rise slow[ly]
[…]
I didn’t need the light to find my way
I just kept moving through the dark each day
[…]
but every fall just showed me where to stay
not fast, not loud, not for the crowd
just real, just deep, just mine to keep

6274. 308/365

za młodu, dawno, dawno temu podsta­wowym składnikiem szczęścia było dla mnie speł­nie­nie. teraz szczęście przyjmuje formę nie­usta­ją­cego za­chwy­tu dobrem, które jest. wciąż je­szcze jest.

308/365

6273. 307/365

jestem w dro­dze* na drugą stronę życia. umie­ram, nie­ko­niecz­nie szybciej niż ty. z dużą dozą pewności powiedziałabym, że robię to tyl­ko intensywniej i bardziej spektakularnie niż ty.

307/365

__________
  *  triduum listopadowe: (poświęcone ko­lej­no: świę­tym, zmarłym i… żywym), czyli dzień Wszystkich Świętych, Za­dusz­ki i trze­ci li­sto­pada. przyszło mi do głowy, że jest co dziś świę­to­wać z przytupem. święto mniej­szo­ści — nas wszystkich, tych je­szcze cał­kiem żywych.

*

Philip Glass, Mad Rush,
Philip Glass (fortepian).

❦
[suplement 4.11.2026]
[…]  doświadczenie utraty rozpościera się szeroko po obu stronach granicy mię­dzy „tu i tam”.

•

Ten, kto ma świadomość własnego umie­ra­nia, przygląda się życiu z perspektywy dla wielu niedostępnej. […]  To, co na­praw­dę kluczowe, wyłania się na pierwszym planie, a to, co zajmowało nas dotąd, zupełnie traci na znaczeniu.

Ewa Pawlik, Sztuka umierania. Jak oswoić śmierć, by nie przegapić życia, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

6272. 306/365

ukradli nam pacz­kę ciastek. zostali na tym złapani, więc krzy­czą: pójdźmy na kom­pro­mis! chcą sprawiedliwie podzielić się z na­mi na­szy­mi ciastkami, czyli na pół.

306/365

[dostęp 2.11.2026], źródło: gugel.

[suplement 7.11.2026]
•
Ci ludzie [skrajna prawica] nie znają żadnego tabu — są pragmatyczni. Dążą do władzy. O niczym innym nie myślą.

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

6271. 305/365 // W warzywniaku (XXII)

tak, ćwiczenia — jedno po drugim — któregoś dnia nie będą już nud­nym, znienawidzonym obowiązkiem, lecz przej­dą płyn­nie i bez ostrze­że­nia do kategorii „nie­do­ści­gnio­ne ma­rzenia”.
     potrzebuję codziennej dyscypliny, nawet je­śli chwi­la­mi czu­ję się jej ofiarą. oburzona na to stwierdzenie dyscyplina* na­tych­miast zare­agowała, by udo­wod­nić, że nie jest oprawcą:
     — nie musisz, nie rób!**

305/365

___________
    *    nie jest po to, by zniewolić, uprzed­mio­to­wić życie, lecz by pomóc mu rozwijać się, by mogło jak najdłużej i jak naj­peł­niej korzystać*** z tego, co oferują mu oko­licz­no­ści.
   **   robię, a możliwość zrobienia sa­mo­dziel­nie tych ćwi­czeń traktuję już tak jak po­win­nam, czyli jako przywilej.
  ***  nadzieja na­tych­miast nabrzmiewa nowymi pąkami. że listopad? nic sobie z tego nie robi, szykuje się do kwitnięcia.

🍆

[suplement 2.11.2026]
Najbardziej mnie fascynuje prędkość, z jaką się zmieniamy, plastyczność naszej rze­czy­wi­sto­ści. Coś, co było nie­wy­obra­żal­ne, stało się normalne.

Virginie Despentes, Drogi dupku, przeł. Beata Geppert,
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2026.

[suplement 7.11.2026]
Kiedy jestem w dobrej formie, chodzę po Paryżu. Chodzę po nim wzdłuż i wszerz, a od pierwszego lockdownu wykształciła mi się z nim dziwna relacja. Przypominam sobie, że kocham to miasto, tak jak kochamy coś, o czym wiemy, że moż­na to stracić.

(tamże, wyróżnienie własne)

6270. Czekariat (CXLVIII)

Usz.

Nie potrzebuję dowodu, by wiedzieć, że to, co pamiętam z dzieciństwa, było — i że było tak, jak to sobie wy­obra­żam. Tym różni się prawda od faktu: prawda jest własna, fakt należy do wszystkich.

Remigiusz Ryziński, Uczeń,
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026.

6269. 304/365

w trud­nych chwilach zwykle zapominam o tym, że. tymczasem, szczególnie w trudnych momentach po­trze­bu­ję pa­mię­tać, po­trze­bu­ję przypominać sobie wciąż od nowa, że.

nie idę przez to wszystko sama — nawet w tych chwilach, gdy fizycznie jestem sama w ulu, nie jestem z tym sama.

304/365

6268. [*]

Można kogoś przestać dotykać, ale  
to nie znaczy, że on przestaje być blisko.
Lonia (–2026)
🐾🐾

[dostęp 30.10.2026], źródło.

6267. 302/365

bo prze­cież jestem tu tylko na chwilę — jak łatwo to napisać, zanotować, przeczytać. jak łatwo jest łudzić się, że rozumie się do trzewi sens tych słów. i jak trudno rozstać się* z każ­dą do­brą chwilą.

302/365

_________
  *  by było łatwiej puścić, trzeba wycisnąć z niej, ile się da; nie zapomnieć wytarzać się w niej do utraty tchu.

6266. 301/365

cza­sem myślę o tych, którzy przede mną byli szczęśliwi w ulu, nim ten ulem się stał — był już wtedy dobrem luksusowym, przyj­mu­ją­cym for­mę mieszkania. my­ślę o nich za każ­dym ra­zem, gdy myślę o tych, których ma­rze­nia będą spełniać się w ulu, gdy przestanie być mo­im do­mem. o jednych i drugich nic nie wiem, ale my­ślę o nich ostatnio częściej i jest to z pew­no­ścią znak, że nieuchronnie nad­cią­ga li­sto­pa­do­wa ciem­ność.

301/365

Z ty­god­nia  na tydzień poranki spóźniały się  coraz bardziej […].

Selja Ahava, Dzień, w którym wieloryb przepłynął przez Londyn, przeł. Justyna Polanowska,
Grupa Wydawnicza Relacja, Warszawa 2026.

6265. Z oazy (CDLXXXIV)

Druga z wydawniczym „świeżynek” – przeczytana na tym samym tchu co pierwsza. Fusy wrażeń opadały długo. Biegiem, czyli tak szybko, jak się da, chcę upuścić tu wy­imki, bo od kilku dni mam pewność, że dopóki tego nie zrobię, pozostanie mi tyl­ko cieszenie się codzienną rutyną – filiżanka wrażeń wypełniona po brzegi. Żadne zaskoczenie, żaden za­chwyt nie da rady dopchać się do mnie, gdy jestem w stanie poruszenia tą lekturą.

Upuszczam najgęstsze z gęstego. Wiele zdań w tej książce dotyka rodzinnych tabu. Wiele dotyczy daremnych starań, by być w rodzinnym systemie uznanym za istotny element układanki. Śmierć potrząsa tymi, którzy zostają, wyostrza rysy zdarzeń, a ży­cie dostatecznie długo pozwala wiele z krzywd zrozumieć. Zrozumieć, nie uspra­wie­dli­wić. Zrozumieć, nie zapomnieć. Zrozumieć, by móc puścić i pójść dalej.

W miasteczku, w którym dorastaliśmy z bratem, był przystanek auto­bu­so­wy, na którym chłopcy z pokolenia na pokolenie spędzali wieczory. Nie cze­kali tam na nikogo. Nic nie robili. Pili alkohol i rozmawiali, żeby zabić czas. Było to coś w rodzaju niepisanej tradycji, kultury przekazywanej z po­ko­le­nia na pokolenie: na tym przystanku mój ojciec spędził większość swoich nastoletnich lat, potem mój brat, a do czternastego roku życia także ja.

🖇

Jak wszyscy chłopcy z naszego środowiska uważał, że szkoła go nie inte­re­su­je, i nawet nie zdawał sobie sprawy, że wszyscy chłopcy wokół nas my­śle­li tak samo, a więc ulegali przeznaczeniu swojej klasy społecznej, że to nie oni odrzucali szkołę, lecz szkoła odrzucała ich, przekształcając wykluczenie społeczne w iluzję wyboru.

🖇

Poznawać mojego brata znaczyło uczyć się go nienawidzić.

🖇

     – Naprawdę masz w dupie mnie i moje życie? Masz w dupie, że wszystko partaczysz, idioto? Nienawidzę cię, ty pojebie!
     A on, kiedy tak krzyczałem, patrzył na mnie jak na ciąg symboli, których nijak nie mógł rozszyfrować, jak zamurowany, człowiek-ściana, którym się stał pod wpływem alkoholu.

🖇

Pierwsze myśli, jakie się we mnie pojawiły, były proste: Już nigdy go nie zobaczę, już nigdy go nie usłyszę. Śmierć jest czymś zwyczajnym. Każdy wie, że pomyśli wtedy takie właśnie zdania, a jednak za każdym razem po­ja­wiają się one tak, jakby były nowe, jakby przeżywało się je po raz pierw­szy.
     Tak jakby z każdą śmiercią na nowo zaczynał się świat.
     […] 
     A potem napłynęły obrazy […].
     Wiedziałem, że trzeba będzie kiedyś zebrać te wspomnienia i coś z nimi zrobić.

🖇

Czy piszę w nadziei, że wyzwolę ból? Czy piszę dlatego, że ten ból po­zwo­lił­by mi poczuć się normalnie, poczuć się bratem, jak wszyscy inni bracia opła­kujący śmierć drugiego?

🖇

Śmierć wymaga szybkiego uczenia się.

🖇

Ważyłem ciężar słów – to powiedzenie nigdy jeszcze 
nie było tak prawdziwe.

🖇

W którym momencie przypadkowe czyny stają się czyimś przeznaczeniem? Do jakiego momentu ktoś, na przykład moi rodzice, mógł odmienić kie­ru­nek, w jakim zmierzało jego życie? Od kiedy jest na to za późno?

🖇

Szedłem obok matki. Z jej twarzy próbowałem odgadnąć, co czuje. Siostra otworzyła drzwi, a kiedy znaleźliśmy się w środku, poprosiła dwójkę swo­ich dzieci, żeby na czas „rozmowy dorosłych” poszły się bawić do swojego po­ko­ju: patrzyłem, gdy odchodziły, przypominając sobie, jak bardzo, będąc w ich wieku, nienawidziłem tego braku przejrzystości między światami dzie­ci i rodziców. Tamtego dnia najchętniej poszedłbym z nimi do ich po­ko­ju, byle uniknąć ciężaru rozmowy, mieć ten przywilej dzieciństwa, to znaczy przywilej beztroski i usankcjonowanego zniknięcia. Do wnętrza domu pró­bo­wa­ły przeniknąć mrok nocy i chłód, spowalniały czas. […]
     Usiedliśmy i siostra westchnęła. Powiedziała, że po­win­ni­śmy po­ro­zma­wiać o organizacji pogrzebu. Mówiła jak osoba, która próbuje z powrotem posklejać rozbieżne elementy tej samej historii.

🖇

Często nienawidziłem brata, ale chcę zrozumieć.

🖇

Ten dystans między nami nic nie mówi.
     Ten dystans między nami nie może nic powiedzieć, ale ten dystans mówi wszystko. Dystans jest pamięcią.

🖇

Starała się mu pomóc, ale to było jak 
próba utrzymania w palcach wody.

🖇

Rozsypał się na drobne kawałki. Kiedy zostawałam z nim sama, pró­bo­wa­łam go wesprzeć, poskładać te kawałki w całość, ale kiedy wazon pęka wie­le razy – wiesz o tym? – dochodzi się do punktu, w którym nie da się go już posklejać, choćby nie wiem co.
     Nic już nie trzyma się razem.
     Pewnego dnia jest już za późno.

🖇

Być może pewne fikcje, nieustannie powtarzane w określonych oko­licznościach, w końcu zapisują się w człowieku i słowo staje się ciałem.

🖇

Jeśli chodzi o marzenia mojego brata, zanim z nich zrezygnował, pozostaje pytanie o porządek chronologiczny: czy cierpiał dlatego, że jego marzenia były zbyt wielkie i rozbijały się o ograniczenia, które wyznaczały jego życie, czy też marzył dlatego, że był nieszczęśliwy, że był nieszczęśliwy jeszcze przed pojawieniem się tych marzeń, a one stanowiły wzloty, formy re­kom­pen­sa­ty, które dawał sobie, by choć na chwilę uciec od swojego nie­szczę­ścia?
     Czy jego marzenia były przyczyną czy konsekwencją jego Losu??

🖇

Joan Didion ostrzega nas, że nie należy ufać naszej skłonności, która każe wierzyć, że ktoś czuje się dobrze tylko dlatego, że nie przejawia oznak nieszczęścia.

🖇

Był w żałobie. Mój brat nosił żałobę po życiu, jakie – był o tym przekonany – powinien był prowadzić, lecz coś, sam nie wiedział co: świat, rze­czy­wi­stość, klątwa, odebrało mu je.

🖇

„Lubowanie się w smutku tworzy spójność jaźni, jedność, rację bytu prze­ciw rozczłonkowaniu” – pisze Julia Kristeva. Czytając ją, pomyślałem, że to zdanie mogłoby podsumować to, co się w nim działo: życie brata było roz­bi­te przez okoliczności i jego smutek stwarzał mu złudzenie ciągłości, tak jak­by wszystko było doskonale logiczne, zaplanowane, spójne. Smutek z po­wrotem sklejał te kawałki i stwarzał mu możliwość opowieści.

🖇

Rozpamiętywał przeszłość, a ja nie mogłam już nic dla niego zrobić. Bo co mogłabym zrobić?
     Wpadł w błędne koło: mówił, że wszyscy uważają go za przegrywa, no to pił, a ponieważ pił, nic mu się nie udawało, i przyznawał rację tym, którzy uważali go za przegrywa, więc jeszcze więcej pił.
 
Jak zapomnieć, kiedy nie mamy już niczego przed sobą?
     Kiedy nie mamy już niczego przed sobą, chronimy się w przeszłości.
     Chronimy się w przeszłości, która nas rani.
     To było jak kolejne koło.
     Twój brat ugrzązł w kołach.
     Kiedyś się o to wszystko pokłóciliśmy i wtedy zrozumiałam, że to koniec.
     Zrozumiałam, że dla niego nic już nie mogłabym zrobić, więc od­pu­ści­łam.

🖇

Homofobia czy rasizm w naszym otoczeniu najczęściej nie miały charakteru ideologicznego, lecz socjologiczny: były sposobem bycia, językiem, którego uczyło się od dzieciństwa, choć niekoniecznie się z nim zgadzano – czymś, co odtwarzało się bez udziału woli, a nawet świadomości. Na przykład mój ojciec nauczył się słowa „pedał” na tej samej zasadzie, na jakiej nauczył się mówić „dzień dobry” czy „dziękuję”. Nigdy nie znał innych słów na na­zy­wa­nie tego, co uosabiałem ja czy co uosabiali ludzie tacy jak ja. Wygłaszał przed telewizorem homofobiczne komentarze, śmiał się z „ciot”, tak jak przed nim robili to jego ojciec i dziadek, tak jakby praktykowanie poczucia humoru i praktykowanie homofobii były w ich życiu jednym i tym samym. A jednak kiedy zrozumiał moją homoseksualność, nie zareagował gwał­tow­nie. Nie wpadł w szał. Powiedział, że akceptuje mnie takim, jaki jestem, i na­wet jeśli to sformułowanie niezręczne, nie mogę zaprzeczyć, że jego za­cho­wa­nie mnie zaskoczyło, ponieważ przeczyło wszystkim jego do­tych­cza­so­wym wypowiedziom.
     Mój brat był inny. Nienawiść do homoseksualizmu była zakorzeniona w jego umyśle, była nie tylko machinalnie powtarzanym gadaniem, ale, jak sądzę, ukonstytuowaną ideologią.
     Dlaczego?
     Był tak wyzuty ze wszystkiego — z pieniędzy, z marzeń, ze szczęścia — że ta mowa nienawiści była w pewien sposób wszystkim, co mu pozostało. Myślę, że to dlatego tak się jej trzymał. Ta mowa nienawiści dawała mu stabilizację, pozycję w świecie. Bez niej nie miał już nic, był nikim. […]  jego homofobia była jedynie żałosnym sposobem przekonywania sa­me­go siebie, że coś posiada — w tym wypadku ideologię, prawość, moralną wyższość.

🖇

[Ludwig Binswanger] stawia zaskakującą tezę: twierdzi, że to miłość — i tyl­ko miłość — sprawia, że czas może płynąć. Binswanger formułuje na­stę­pu­ją­cą teorię: to miłość daje trwałość i poczucie bezpieczeństwa wy­star­cza­ją­ce, by człowiek mógł iść naprzód, odróżniać przeszłość od te­raź­niej­szo­ści i przyszłości.
     Bez miłości czas nie istnieje.

🖇

[…]  wszystko w tej historii jest skomplikowane, wszy­scy mają rację i wszy­scy się mylą.
     To, co widzę — i uważam za ważne dla zrozumienia mojego brata — spro­wadza się do tego, że w na­szym świecie nie można było pozwolić sobie na próby, gdy tymczasem w innych światach błędy są dopuszczalne […]  w na­szym świecie próbowanie jest rzeczą niemożliwą, zobaczyłem to póź­niej w świecie tych, którzy żyją w komforcie i dostatku, a przynajmniej więk­szym dostatku i większym komforcie […]  w niektóre dni wydaje mi się, że Niesprawiedliwość to nic innego jak różnica w podejściu do błędu, wy­da­je mi się, że Niesprawiedliwość to nic innego jak różnica w po­dej­ściu do prób, nieważne, chybionych czy udanych, i jest mi smutno, jest mi bardzo smutno.

🖇

Uśmiechał się tak zawsze, gdy byłem obok. Dziś wyciągam z tego wniosek, że bez wątpienia mnie kochał albo przynajmniej był do mnie przywiązany. […]  ta oznaka przywiązania stawia mnie wobec pewnego rodzaju odpo­wie­dzial­no­ści lub przynajmniej przed pytaniami: Co mogłem dla niego zrobić, a czego nie zrobiłem? Jeśli mnie kochał lub był do mnie w pewien sposób przywiązany, czy mogłem mu pomóc? Czy, tak jak rodzice, zdy­stan­so­wa­łem się wobec niego w chwili, gdy najbardziej potrzebował wsparcia? Wiem jednak, że byłem tylko nastolatkiem i nie miałem ochoty pomagać komuś, kto przysporzył mi cierpień, ale nie mogę nie zadać sobie pytania: Czego nie zrobiłem? Co mogłem zrobić?
     I ten uśmiech mojego brata rzuca mi w twarz to pytanie, i nie wiem, nie wiem, co z tym począć.

🖇

Oto czym jest rodzina: najpierw cię odpycha, a później ma pretensję, że od niej uciekłeś.

🖇

     — Ale przyjedziesz na pogrzeb brata?
     Westchnąłem.
     — Wiesz, że nie lubię tego typu ceremonii…
     Po raz kolejny nie mogłem powiedzieć jej prawdy: nie chcę przyjechać na pogrzeb brata, bo go nie lubiłem.

🖇

[…]  może wyobraźnia oddala mnie od rzeczywistości w tym samym stopniu, co mnie do niej zbliża […].

🖇

     — Twój brat, poza swoimi kryzysami i wybuchami, dla innych był miły, ponieważ chciał być kochany — skomentował mój przyjaciel. — Pił i robił się agresywny, ponieważ uważał, że powinno się go kochać bardziej, niż go kochano. Jego miłe obejście, jego przemoc, wszystko tłumaczy ten cho­ro­bli­wy stosunek do miłości.
     Twój brat był przede wszystkim ofiarą nałogu. Alkohol, zdrapki, kobiety, a nawet w pewien sposób jego lamenty. To wszystko było sprawą nałogu.
     […]  Nie wdawaj się w psychologizowanie. To, o czym opowiadasz, to przede wszystkim los klasy ludowej.
 
Moi przyjaciele jasno to widzą, a ja nie wiem, nie wiem.

Édouard Louis, Krach, przeł. Joanna Polachowska,
Wydawnictwo Pauza, Warszawa 2026.
(wyróżnienie własne)

     — Ostatnie razy odczuwa się jako ostatnie dopiero wtedy, kiedy jest już za późno — powiedział mi kilka ty­godni temu przyjaciel. — Spędzamy z ludźmi czas, pro­wa­dzimy swoje życie, swoją codzienność, i pewnego dnia widzimy jedną z tych osób, nie wiedząc, że po raz ostatni. Dopiero po miesiącach, po dziesięcioleciach, długo później to sobie uświadamiamy.

🖇

Być może naprawdę i szczerze można żałować czegoś tylko raz, kiedy jest już za późno, nie wiem.

🖇

Nawet najgorsi rodzice bywają dobrymi dziadkami: brak władzy nad wnukami czyni ich lepszymi.

(tamże)

6264. Z oazy (CDLXXXIII)

Gdy tylko doszła do mnie informacja, że nie jedna, ale dwie książkowe świeżynki te­go Autora już są, rzu­ci­łam wszystkie rozgrzebane książki. Chwilę wahałam się, od któ­rej zacząć, ale pod koniec tej lektury okazało się, że ktoś we mnie miał nosa, gdy decydował, by przeczytać tę, która, choć prace nad jej napisaniem rozpoczęły się w drugiej kolejności, jako pierw­sza została ukończona.

Poruszająca. Trafiająca celnie w wiele punktów społecznych oczywistości, które nie­uprzywilejowanym ludziom dorzucają dodatkowe kłody pod nogi. Może właśnie po to istnieją mniejszości? Bycie przedstawicielem mniejszości otwiera oczy na to, cze­go uprzywilejowani ludzie po prostu nie widzą. Może trzeba być mężczyzną na­le­żą­cym do mniejszości, by dostrzegać wszystkie te sytuacje, w których kobieta ma mniej stopni swobody wyboru kolejnego kroku niż mężczyzna znajdujący się w tej samej sytuacji? Może.

Podeszła, wzięła książkę z półki i się jej przyjrzała.
     — Odkąd napisałeś tę książkę, znów się bardzo zmieniłam. Będziesz mu­siał to kiedyś opisać. Jeszcze bardziej się przeobraziłam.
     Przyznałem jej rację.
     — To prawda. To prawda. Zrobię to.
     […] 
     Nauczyłem się zachwytu, jakiego dostarcza zniknięcie, wymazanie, fakt sta­nia się jedynie spojrzeniem w historii losu innego niż mój.
     Książka, którą czytacie, powstała w pewnym sensie na zamówienie mojej matki.
     Nie ja o niej zadecydowałem, nie ja ją zaprogramowałem.
     Nie ja pierwszy wpadłem na ten pomysł.
     Nic dotąd w literaturze nie sprawiło mi takiej radości.

🖇

🖇

Pomyślałem: I oto jesteśmy tutaj.
     […] 
     Jeśli wolność nie jest rewanżem, to nie jest wolnością, oto w co wierzę.

🖇🖇 🖇

Co działo się w pierwszych latach mojego życia, a czego nie potrafiłem zoba­czyć? Ile trzeba lat, by zacząć dostrzegać rzeczywistość swojego dzieciństwa?

🖇

[…]  gdybym zjadł te resztki żywności, nie zostałoby już nic więcej na ko­la­cję lub na następny dzień, w tym sensie, że nic a nic, totalne zero, to nic, cze­go w klasach uprzywilejowanych się nie rozumie, ponieważ kiedy oni mó­wią, że nic im już nie zostało, coś im zawsze zostaje,
     zostają im dyplomy,
     zostaje im obycie,
     zostaje im parę groszy,
     zostają im znajomi, do których można się zwrócić o pomoc,
     zostaje im pewność siebie związana z przywilejami,
     widziałem burżujów mówiących w restauracji: „Nie mam już pieniędzy”, a kilka minut później płacących rachunek, ci nie znają znaczenia słów: NIC, NIE, ZERO, gdy tymczasem moja matka wiedziała, że gdybym po powrocie ze szkoły porządnie się najadł, nie mogłaby nakarmić reszty rodziny, ale ja nie potrafiłem tego dostrzec lub pojąć, potrzebowałem z górą dwudziestu lat, żeby to zrozumieć, i jest mi teraz przykro, jest mi przykro.

🖇

Mógłbym powiedzieć, że cierpienie i wolność są dwoma stadiami tego sa­me­go procesu, stanowią dwa różne tempa tej samej partytury.

🖇

[…]  historia, którą opowiadam, nie jest pochwałą ucieczki. Już widzę, do czego zmierzacie: „Jakże piękna jest ucieczka! Co za odważna kobieta!”.
     Mylicie się jednak.
     Gdyż to nie wystarczy.
     Czytając tę historię, musicie sobie także mówić:
     Dlaczego jedni uciekają, a inni nie muszą?
     Dlaczego niektórzy muszą zawsze o wszystko zabiegać, a inni mogą spo­koj­nie spać?
     Dlaczego niektórzy muszą zawsze walczyć, a inni mogą korzystać?
     Musicie sobie też uzmysłowić:
     Ile rozczarowań przypada na każdą ucieczkę?
     Ile poświęconych istnień przypada na każde ocalone życie?
     Gdyż ucieczka to brzemię
     Gdyż ucieczka to brzemię
     I dopiero znacznie później
     być może
     rodzi ona Piękno.

🖇

     — […]  Ucieczka i wyzwolenie się wymagają ogromnej energii, dlatego nie­raz w trakcie tego procesu człowiek czasem rezygnuje i zawraca w po­ło­wie drogi.
     Didier miał rację, często woli się wrócić do znanego już cierpienia niż od­na­leźć się w nowej sytuacji.

🖇

Kwestie, które powstawały teraz, były praktyczne i trywialne – […]  oma­wia­nie tych drobnych detali mnie poruszało, ponieważ były najbardziej konkretnym przejawem jej odzyskanej wolności, ponieważ wolność to również kwestia detali.

🖇

[…]  moja rana i jej rana są z sobą związane, są bliźniacze, nie­roz­dziel­ne, ni­cze­go nie żałuję, ponieważ zraniło ją to, że ujawniłem własną ra­nę, nie mo­gę tego żałować, ponieważ bez tej wspólnej Rany, tej Rany, która nie jest raną ani jej, ani moją, ale jest bez reszty raną naszą, nic z te­go, co działo się na odległość między Paryżem a Atenami, za po­śred­nic­twem telefonu i ekra­nu, nie byłoby możliwe.

🖇

Mówi, jak zrozumiałem w dniu przeprowadzki, że przemoc nigdy nie jest spowodowana przez osobę, lecz przez sytuację […].
     — Nie warto mieć ludziom za złe, to strata czasu — mawia moja matka.

🖇

I kiedy go zobaczyłem, stało się coś dziwnego, coś, czego nie mógłbym prze­wi­dzieć: kiedy spoczął na nim mój wzrok, nie poczułem gniewu ani nie­na­wi­ści, jak się spodziewałem, nie poczułem wściekłości, nic ta­kie­go nie po­czu­łem, jedynie wielkie zaskoczenie, które z kolei zrodziło pytanie: jak ta mała, nędzna i nijaka istota o mikrej posturze i szczurzej twarzy, jak istota tak po­zba­wiona żywotności i znaczenia mogła być źródłem takiej przemocy?
     Nie mogłem oderwać od niego wzroku.
     […]  Wyglądał tylko na osobnika, który przedłuża i odtwarza otaczający go świat, a nie na jednostkę, która cokolwiek tworzy lub generuje. […]
     Co ten człowiek mówił mi o kondycji ludzkiej? Patrząc na niego, my­śla­łem, że znalazłszy się sam, nie mógłby już być brutalny.
     Widziałem w nim nieszczęśnika.
     Widziałem w nim biednego faceta.

🖇

Pokój, przestrzeń, ściany, klucz, pieniądze: sto lat później potrzebowała te­go również moja matka – nie po to, by zostać pisarką, ale żeby stać się ko­bie­tą wolną i trochę bardziej szczęśliwą.
     Sto lat wcześniej Woolf rozumiała, że wolność nie jest kwestią estetyczną i symboliczną, lecz kwestią materialną i praktyczną.
     Że wolność ma swoją cenę.

🖇

     — Nie, nigdy.
     Słuchając jej, rozmyślałem: Wykluczenie, które ukształtowało jej życie, przejawiało się w tak drobnych, maleńkich detalach. W wieku ponad pięć­dzie­sięciu lat nigdy jeszcze nie wypróbowała egzotycznych aromatów, ni­gdy nie doświadczyła pewnych doznań smakowych, co uznałem za formę kulinarnego i zmysłowego wywłaszczenia. Kiedy myśli się o wy­własz­cze­niu, o ubóstwie, ma się na myśli trudność kupienia sobie ubrania czy opła­ce­nia rachunków, ale nie myśli się o rzeczach takich, jak smaki, za­pachy, nieznane doznania.

🖇

     Zawahała się.
     — Jesteś pewny? Nie musisz tego robić…
     — Jestem pewny. Chcę, żebyś była wreszcie szczęśliwa — po­wtó­rzyłem.

🖇

Miała pięćdziesiąt pięć lat, po raz pierwszy w życiu mieszkała sama, bez dzie­ci, bez mężczyzny, bez innych osób na jej utrzymaniu lub na co dzień jej towarzyszących, to również chcę podkreślić: Matka miała pięćdziesiąt pięć lat, po raz pierwszy w życiu mieszkała sama, bez dzieci, bez mężczyzny, bez innych osób na swoim utrzymaniu lub na co dzień jej towarzyszących.
     […]  Jej ucieczka nas do siebie zbliżyła.
     — Jestem taka szczęśliwa! — mówiła mi. — Budzę się, o której chcę, robię to, co chcę, nikt mi nie dyktuje, co mam robić!
     Odpowiadałem, że uważam za bardzo niesprawiedliwe, że trze­ba by­ło tyle czasu czekać, by mogła tego doświadczyć, ale od razu wcho­dzi­ła mi w słowo:
     — No właśnie dlatego, że tyle wycierpiałam, jestem teraz jeszcze szczę­śliw­sza! Mam gdzieś przeszłość! Nie znoszę ludzi, którzy użalają się wiecz­nie nad sobą!
     I mówiłem:
     — Masz rację, masz rację.
     I myślałem: Jest silniejsza ode mnie.

🖇

[…]  po raz pierwszy doświadczałem wagi tego określenia, gdzieś żyć — nie tylko mieszkać, ale znaleźć miejsce, w którym da się żyć, a nie jedynie zdo­być dach nad głową czy schronienie.

🖇

Tu dygresja. Moja matka nigdy nie nauczyła się obsługi komputera, tak samo jak nigdy nie zrobiła prawa jazdy i nigdy nie zdobyła wykształcenia zawodowego.
     Wszystkie te braki w jej życiu były częścią tego samego systemu.
     Kie­dy miała siedemnaście lat i po raz pierwszy zaszła w ciążę, przerwała naukę w szkole gastronomicznej, żeby wychowywać mojego brata. Jej pierw­szy mąż nie rzucił swojej zawodówki.

🖇

Czekam […]. Mój pośpiech spowalnia czas. Kiedy chciałbym, żeby mijał, zatrzymuje się, kiedy chcę, żeby się zatrzymał, pędzi.

🖇

Ja także robię wszystko, żeby być kimś innym niż synem, być kimś wię­cej, kimś lepszym.

🖇

[…]  Przestań się zastanawiać!
     Najpierw trzeba działać, później się zastanawiać.
     Bez tego nigdy nie byłoby ucieczki.
     Nigdzie.

🖇

Słuchając Didiera, zadawałem sobie pytania:
     Czy jego matka odeszłaby […]?
     Gdyby nie była biedna?
     Czy przymus ekonomiczny wystarczy, by wyjaśnić, w przypadku jej czy innych osób, niemożność ucieczki, zmiany swojego losu?
     […] 
     Istnieją oczywiście inne czynniki, które sprawiłyby, że ucieczka stałaby się niemożliwa lub niewyobrażalna: przyzwyczajenie, obawa przed gwał­to­wno­ścią reakcji rodziny, ale czy pieniądze rzeczywiście wystarczyłyby, by dodać jej wystarczającej pewności siebie i umożliwić przezwyciężenie tych czynników, bezwładu i rezygnacji?
     Czy byłoby możliwe ustalenie czegoś w rodzaju ceny wolności, ceny wy­mier­nej rozumowo, matematycznie?
     Czy — gdyby już ta cena została ustalona i dostępna większości — po­ja­wi­łyby się nowe formy ucieczki, mnożyłyby się w nieskończoność?
     Mówiąc to brutalnie i szczerze: ile osób, ile kobiet zmieniłoby swoje życie, gdyby otrzymały czek?

* * *

I myślałem: Nie byłoby takich pytań, gdyby nie pieniądze, gdyby nie ist­niały nierówności społeczne.

🖇

[…]  emancypacja wyraża się nie tylko przez działanie, ale także, w nie­któ­rych okolicznościach, przez prawo do zaniechania, do przekazania uprawnień, do pozwolenia innym, by się tobą zaopiekowali.

Édouard Louis, Monique ucieka, przeł. Joanna Polachowska,
Wydawnictwo Pauza, Warszawa 2026.
(wyróżnienie własne)

Zasiedliśmy w obitych purpurowym welurem fotelach, pod olbrzymich rozmiarów żyrandolem, otoczeni zło­ce­nia­mi i szeptami widzów – szeptami szczególnymi, roz­brzmie­wa­jącymi przywilejem tych, do których sztuka jest kierowana, przyciszonymi, spokojnymi. Nawet w szepcie istnieje różnica klasowa.

🖇

Kiedy to powiedział, otworzyła szeroko oczy i z wyrazem głębokiego zaskoczenia zapytała:
     — Naprawdę? Jestem ważna?
     Nie mogła powstrzymać się przed tym zdaniem, wy­rzu­ci­ła je z siebie: czyste, prawdziwe, absolutne.

(tamże)

6263. 297/365

choć nie sia­da w moim fotelu, panoszy się po całym ulu. jara jak opętana, łapie za gardło, draż­ni oczy, a my musimy z nią miesz­kać, spo­ży­wać posiłki i żyć tylko po to, by przeżyć, nie tracąc nadziei na lepsze dni. ona wabi się ża­łoba.

297/365

Język mnie opuścił. Znalazłam się w miej­scu, w którym nie zna­łam żadnego języka. W opusz­czo­nym miejscu.
     Gdzie jesteś?

Jeanette Winterson, Po co ci szczęście, jeśli możesz być normalna?, przeł. Kaja Gucio, Czarne, Wołowiec 2026.

6262. Z oazy (CDLXXXII)

Tam, poza znanymi mi tytułami, ten. Tam bohaterzy, których gustów czytelniczych nie odważyłabym się kwestionować. Niczym koń/klacz/kobyła, zwierzę pędzące ga­lo­pem do stajni, klik, klik… Zamiast dźwię­ku kopytek na bruku klik, klik… Bez cie­nia kry­tycz­ne­go czytania podczytnika, bez sprawdzania bio autora, klik, klik i mia­łam tę książkę na czytniku. Zdziwienie materią lektury dotarło do mnie dopiero, gdy byłam w jej połowie.

Przeczytałam. Zadumałam się tu i ówdzie. Nie, nie ma w tej książce ani jednego fał­szy­wie brzmiącego zdania, ale… Tak, w wielu miejscach potakiwałam głową, ale… Jest w niej kilka nut drażniących doświadczanie złożoności ludzkiego życia.

Choć łatwo czyta się zgrabne, sprawnie skonstruowane zdania, to nie liczyłabym na równie łatwe zainstalowanie się w głowie przedstawionych w książce treści. Raczej skłaniałabym się ku zatrzymaniu się przy jednym zdaniu czy akapicie, który robi na nas największe wrażenie, poprawiając delikatnie ułożenie piątej klepki, a następnie delektowaniu się zmodyfikowaną nieznacznie aranżacją zawartości umysłu.

Nie, to nie będzie stracony czas, w końcu wielkie zmiany zaczynają się, jak wia­do­mo, od de­likatnego ruchu skrzydeł motyla. Motyla, który ma nadzieję na jeszcze jeden oddech.

Aby ruszyć naprzód, gdy powalą nas oko­licz­no­ści będące dla nas wyzwa­niem, musimy naj­pierw sta­nąć na nogi.

🖇

Śmierć jest aktem ode­rwa­nia, w któ­rym uwal­niane są rze­czy, więzy, a nawet samo życie.

🖇

Miłość można porów­nać do kartki zapi­sa­nej po obu stro­nach: z jed­nej stro­ny: „Kocham cię i chcę, żebyś był ze mną na zawsze”, a z dru­giej: „Roz­sta­nie będzie bole­sne”. Nie zda­jąc sobie z tego sprawy, kiedy decy­du­jemy się poko­chać drugą osobę, auto­ma­tycz­nie otrzy­mu­jemy rów­nież tę kartę.
     […]  To praw­dziwy przy­wi­lej kochać i być kocha­nym! Ludzie po­trze­bują w życiu miło­ści w nie mniej­szym stop­niu niż poży­wie­nia. Miłość jest pali­wem, które nas napę­dza, i kle­jem, który trzyma nas razem.

🖇

Wiesz, co spra­wia, że wię­zie­nie prze­staje być wię­zie­niem? Każde praw­dziwe i głę­bo­kie uczu­cie. Bycie przy­ja­cie­lem, bra­tem, kochan­kiem jest tym, co uwal­nia nas z wię­zie­nia. Bez tych uczuć czło­wiek jest mar­twy. Za każ­dym razem, gdy te uczu­cia się odra­dzają, odra­dza się życie.
   — Vin­cent van Gogh

🖇

Ból to pyta­nie, na które nie ma odpo­wie­dzi. […]
     Podob­nie jak miłość, ból jest czę­ścią naszego życia, czy tego chcemy, czy nie. Z cza­sem zaczyna się zmie­niać.

🖇

Nie spo­sób utra­cić tego, co poko­cha­li­śmy. Wszystko,
co mocno kochamy, staje się czę­ścią nas samych.
   — Helen Keller

🖇

Ból to nie stud­nia, ale ścieżka, którą każdy czło­wiek musi przejść w swoim tem­pie, ale przejść, a nie zawró­cić z tej drogi.

🖇

Kiedy twój strach dotyka bólu innej osoby, zamie­nia się w poża­ło­wa­nie; kiedy twoja miłość dotyka bólu innej osoby, staje się współ­czu­ciem.
   — Ste­phen Levine

🖇

Ból psy­chiczny podąża tymi samymi ścież­kami neu­ro­lo­gicz­nymi co ból fi­zycz­ny. […]  O ile jest to prawda z fi­zjo­lo­gicz­nego punktu widze­nia, o tyle odbiór bólu psy­chicz­nego zależny jest od oso­bo­wo­ści cier­pią­cego.

🖇

Nic nie jest stra­cone, jeśli masz odwagę ogło­sić, że wszystko jest stra­cone i musisz zacząć od nowa.
   — Julio Cor­ta­zar

🖇

Poszu­ki­wa­nie odpo­wie­dzi spra­wia, że sku­piamy się tylko na wczo­raj, tym­cza­sem ból mija, gdy patrzymy na jutro. „Dla­czego?” nie pozwala nam roz­po­znać pro­blemu i przejść go w naj­lep­szy moż­liwy spo­sób. Ide­ałem jest zmiana „dla­czego?” na „po co?”.

🖇

Kiedy jed­nak posta­na­wiamy spoj­rzeć na sprawę ina­czej, kiedy prze­sta­jemy opie­rać się temu, co się dzieje, zosta­jemy wyzwo­leni, a w rezul­ta­cie pomimo prze­ciw­no­ści losu odzy­sku­jemy spo­kój.
     Ta zmiana per­spek­tywy zwie­lo­krot­nia nasze siły wewnętrzne i ze­wnętrzne […].

🖇

[…]  w obli­czu prze­ciw­no­ści losu każdy z nas może roz­wi­nąć w sobie umie­jęt­ność ocze­ki­wa­nia cze­goś nie­zwy­kłego w swoim życiu. Kiedy cier­pimy, nie­zwy­kle ważne jest rów­nież, aby­śmy dobrze trak­to­wali sie­bie. Ozna­cza to, że musimy być dla sie­bie życz­liwi i wyro­zu­miali, powin­ni­śmy wystrze­gać się kry­ty­ko­wa­nia i robie­nia sobie wyrzu­tów.

🖇

[…]  sytu­acja, w któ­rej się dzi­siaj znaj­du­jesz, nie jest osta­teczna ani też w żaden spo­sób cię nie defi­niuje.

🖇

Kiedy prze­ba­czamy, zry­wamy tę więź, która powstaje wsku­tek zada­nych nam ran. […]  Jeśli tego nie zro­bimy, będziemy mieć nie jeden, a dwa pro­blemy: to, co ktoś nam zro­bił, oraz to, co teraz sami sobie robimy.

🖇

Nie wierz tym, któ­rzy mówią: „Taki pociąg prze­jeż­dża tylko raz w życiu”. Pociąg kur­suje co dzie­sięć minut i od cie­bie zależy, czy go zła­piesz. Kry­zys to nie porażka, to opóź­nie­nie, ruszaj więc nie­zwłocz­nie w dal­szą drogę!

🖇

Życie jest naj­cen­niej­szym dobrem, ponie­waż jest „narzę­dziem”, które pozwala nam robić rze­czy ważne. Dbajmy o nie.

🖇

Wyzwa­nia życiowe nie są po to, by cię spa­ra­li­żo­wać, ale po to, by pomóc ci odkryć, kim jesteś.
   — Ber­nice John­son Reagon

🖇

Dla­czego ludzie czę­sto nie mogą towa­rzy­szyć nam w naj­bar­dziej doj­mu­ją­cym bólu? Ponie­waż po naszej — sym­bo­licz­nej — śmierci trze­ciego dnia na­ro­dzimy się ponow­nie. I w tym momen­cie w pobliżu nie może być nikogo, aby nie ode­brał nam chwały zwy­cię­stwa. Naszym zwy­cię­stwem jest przej­ście przez ból i poko­na­nie go, aby stać się lep­szymi isto­tami ludz­kimi.

🖇

Wiele nie­po­wo­dzeń w życiu przy­da­rza się, ponie­waż ludzie nie zda­ją sobie sprawy, jak bli­sko są suk­cesu, kiedy się pod­dają.
   — Tho­mas Edi­son

🖇

Wszy­scy jeste­śmy wolni i wystar­cza­jąco silni, by odło­żyć na bok prze­żyte trud­no­ści i napi­sać nowy roz­dział naszej histo­rii. […]
     Moje nazwi­sko jest kom­pletne – udało mi się połą­czyć „moją” histo­rię (Ber­nardo) z moim rodzin­nym dzie­dzic­twem (Sta­ma­teas). Oba ele­menty skła­dają się na moją toż­sa­mość — zaak­cep­to­wa­łem to, co otrzy­ma­łem od rodziny, i uzna­łem wpływ, jaki ona na mnie miała, ale rów­no­cze­śnie wy­pra­co­wa­łem wła­sne doświad­cze­nia i doko­na­łem wła­snych wybo­rów.

🖇

[…]  zamy­ka­jąc prze­szłość, otwie­ramy przy­szłość.

🖇

Drzewo jesie­nią zrzuca zbędne liście, które spa­dają na zie­mię. I co z nią ro­bią? Użyź­niają ją. Tak powinny dzia­łać nasze wspo­mnie­nia: opa­dać na zie­mię i wzbo­ga­cać naszą teraź­niej­szość, a więc prze­kształ­cać nasze prze­ży­cia tak, byśmy mogli podą­żać naprzód.

🖇

W głębi zimy zro­zu­mia­łem w końcu, że jest we mnie
nie­zwy­cię­żone lato.
   — Albert Camus

🖇

Cier­pie­nie ni­gdy nie nisz­czy naszego poten­cjału. Cały sekret, jak spra­wić, by ból stał się naszym przy­ja­cie­lem, a nie wro­giem, polega na tym, by zaak­cep­to­wać jego nega­tywną stronę i nie pró­bo­wać z nią wal­czyć. […]
     W każ­dym z nas drze­mie zdol­ność dostrze­ga­nia świa­tła w okre­sach naj­głęb­szego wewnętrz­nego mroku i cier­pie­nia.

🖇

Jedno jest jed­nak pewne: odpo­wiedź ni­gdy nie leży na zewnątrz, lecz w nas samych.

Bernardo Stamateas, Ból, który wzmacnia,
przeł. Ksenia Zawanowska, Bellona, Warszawa 2023.
(wyróżnienie własne)

Wyzna­cza­nie gra­nic to powie­dze­nie:
„Tyle wystar­czy”.

🖇

[…]  burza jest rów­no­znaczna ze zmianą. Wszystko się zmie­nia. Jak bar­dzo? Cza­sami nawet cał­ko­wi­cie. Burze nadejdą, ponie­waż są zmia­nami. Nie szu­kamy ich, nie chce­my ich ani nie umiemy sobie z nimi pora­dzić, ale tak czy owak one nad­cho­dzą i wszystko zmie­niają.

🖇

Kiedy burza mówi do cie­bie po chiń­sku i nie rozu­miesz, co chce ci prze­ka­zać, powiedz: „To jest moja szansa”. Na pyta­nie: „Masz pro­blem?”, odpo­wiedz: „Nie, mam szan­sę”. Kry­zys jest zawsze szan­są. Burza jest źró­dłem kre­atyw­no­ści.

🖇

Kiedy koń­czy się to, co złe, przy­cho­dzi to, co dobre; a kie­dy koń­czy się to, co dobre, nad­cho­dzi to, co naj­lep­sze. Nawet kiedy mija to, co naj­lep­sze, poja­wiają się rze­czy jesz­cze lep­sze, bo cały czas się roz­wi­jamy. Prze­szłość nie była lep­sza, ina­czej, niż wielu uważa. Zawsze od te­go, co było, lep­sze będzie to, co jest — ponie­waż wła­śnie teraz żyjemy i możemy dzia­łać.

(tamże)