6263. 297/365

choć nie sia­da w moim fotelu, panoszy się po całym ulu. jara jak opętana, łapie za gardło, draż­ni oczy, a my musimy z nią miesz­kać, spożywać posiłki i żyć, by przeżyć, nie tracąc nadziei na lepsze dni. ona wabi się ża­łoba.

297/365

Język mnie opuścił. Znalazłam się w miej­scu, w którym nie zna­łam żadnego języka. W opusz­czo­nym miejscu.
     Gdzie jesteś?

Jeanette Winterson, Po co ci szczęście, jeśli możesz być normalna?, przeł. Kaja Gucio, Czarne, Wołowiec 2026.

6262. Z oazy (CDLXXXII)

Tam, poza znanymi mi tytułami, ten. Tam bohaterzy, których gustów czytelniczych nie odważyłabym się kwestionować. Niczym koń/klacz/kobyła, zwierzę pędzące ga­lo­pem do stajni, klik, klik… Zamiast dźwię­ku kopytek na bruku klik, klik… Bez cie­nia kry­tycz­ne­go czytania podczytnika, bez sprawdzania bio autora, klik, klik i mia­łam tę książkę na czytniku. Zdziwienie materią lektury dotarło do mnie dopiero, gdy byłam w jej połowie.

Przeczytałam. Zadumałam się tu i ówdzie. Nie, nie ma w tej książce ani jednego fał­szy­wie brzmiącego zdania, ale… Tak, w wielu miejscach potakiwałam głową, ale… Jest w niej kilka nut drażniących doświadczanie złożoności ludzkiego życia.

Choć łatwo czyta się zgrabne, sprawnie skonstruowane zdania, to nie liczyłabym na równie łatwe zainstalowanie się w głowie przedstawionych w książce treści. Raczej skłaniałabym się ku zatrzymaniu się przy jednym zdaniu czy akapicie, który robi na nas największe wrażenie, poprawiając delikatnie ułożenie piątej klepki, a następnie delektowaniu się zmodyfikowaną nieznacznie aranżacją zawartości umysłu.

Nie, to nie będzie stracony czas, w końcu wielkie zmiany zaczynają się, jak wia­do­mo, od de­likatnego ruchu skrzydeł motyla. Motyla, który ma nadzieję na jeszcze jeden oddech.

Aby ruszyć naprzód, gdy powalą nas oko­licz­no­ści będące dla nas wyzwa­niem, musimy naj­pierw sta­nąć na nogi.

🖇

Śmierć jest aktem ode­rwa­nia, w któ­rym uwal­niane są rze­czy, więzy, a nawet samo życie.

🖇

Miłość można porów­nać do kartki zapi­sa­nej po obu stro­nach: z jed­nej stro­ny: „Kocham cię i chcę, żebyś był ze mną na zawsze”, a z dru­giej: „Roz­sta­nie będzie bole­sne”. Nie zda­jąc sobie z tego sprawy, kiedy decy­du­jemy się poko­chać drugą osobę, auto­ma­tycz­nie otrzy­mu­jemy rów­nież tę kartę.
     […]  To praw­dziwy przy­wi­lej kochać i być kocha­nym! Ludzie po­trze­bują w życiu miło­ści w nie mniej­szym stop­niu niż poży­wie­nia. Miłość jest pali­wem, które nas napę­dza, i kle­jem, który trzyma nas razem.

🖇

Wiesz, co spra­wia, że wię­zie­nie prze­staje być wię­zie­niem? Każde praw­dziwe i głę­bo­kie uczu­cie. Bycie przy­ja­cie­lem, bra­tem, kochan­kiem jest tym, co uwal­nia nas z wię­zie­nia. Bez tych uczuć czło­wiek jest mar­twy. Za każ­dym razem, gdy te uczu­cia się odra­dzają, odra­dza się życie.
   — Vin­cent van Gogh

🖇

Ból to pyta­nie, na które nie ma odpo­wie­dzi. […]
     Podob­nie jak miłość, ból jest czę­ścią naszego życia, czy tego chcemy, czy nie. Z cza­sem zaczyna się zmie­niać.

🖇

Nie spo­sób utra­cić tego, co poko­cha­li­śmy. Wszystko,
co mocno kochamy, staje się czę­ścią nas samych.
   — Helen Keller

🖇

Ból to nie stud­nia, ale ścieżka, którą każdy czło­wiek musi przejść w swoim tem­pie, ale przejść, a nie zawró­cić z tej drogi.

🖇

Kiedy twój strach dotyka bólu innej osoby, zamie­nia się w poża­ło­wa­nie; kiedy twoja miłość dotyka bólu innej osoby, staje się współ­czu­ciem.
   — Ste­phen Levine

🖇

Ból psy­chiczny podąża tymi samymi ścież­kami neu­ro­lo­gicz­nymi co ból fi­zycz­ny. […]  O ile jest to prawda z fi­zjo­lo­gicz­nego punktu widze­nia, o tyle odbiór bólu psy­chicz­nego zależny jest od oso­bo­wo­ści cier­pią­cego.

🖇

Nic nie jest stra­cone, jeśli masz odwagę ogło­sić, że wszystko jest stra­cone i musisz zacząć od nowa.
   — Julio Cor­ta­zar

🖇

Poszu­ki­wa­nie odpo­wie­dzi spra­wia, że sku­piamy się tylko na wczo­raj, tym­cza­sem ból mija, gdy patrzymy na jutro. „Dla­czego?” nie pozwala nam roz­po­znać pro­blemu i przejść go w naj­lep­szy moż­liwy spo­sób. Ide­ałem jest zmiana „dla­czego?” na „po co?”.

🖇

Kiedy jed­nak posta­na­wiamy spoj­rzeć na sprawę ina­czej, kiedy prze­sta­jemy opie­rać się temu, co się dzieje, zosta­jemy wyzwo­leni, a w rezul­ta­cie pomimo prze­ciw­no­ści losu odzy­sku­jemy spo­kój.
     Ta zmiana per­spek­tywy zwie­lo­krot­nia nasze siły wewnętrzne i ze­wnętrzne […].

🖇

[…]  w obli­czu prze­ciw­no­ści losu każdy z nas może roz­wi­nąć w sobie umie­jęt­ność ocze­ki­wa­nia cze­goś nie­zwy­kłego w swoim życiu. Kiedy cier­pimy, nie­zwy­kle ważne jest rów­nież, aby­śmy dobrze trak­to­wali sie­bie. Ozna­cza to, że musimy być dla sie­bie życz­liwi i wyro­zu­miali, powin­ni­śmy wystrze­gać się kry­ty­ko­wa­nia i robie­nia sobie wyrzu­tów.

🖇

[…]  sytu­acja, w któ­rej się dzi­siaj znaj­du­jesz, nie jest osta­teczna ani też w żaden spo­sób cię nie defi­niuje.

🖇

Kiedy prze­ba­czamy, zry­wamy tę więź, która powstaje wsku­tek zada­nych nam ran. […]  Jeśli tego nie zro­bimy, będziemy mieć nie jeden, a dwa pro­blemy: to, co ktoś nam zro­bił, oraz to, co teraz sami sobie robimy.

🖇

Nie wierz tym, któ­rzy mówią: „Taki pociąg prze­jeż­dża tylko raz w życiu”. Pociąg kur­suje co dzie­sięć minut i od cie­bie zależy, czy go zła­piesz. Kry­zys to nie porażka, to opóź­nie­nie, ruszaj więc nie­zwłocz­nie w dal­szą drogę!

🖇

Życie jest naj­cen­niej­szym dobrem, ponie­waż jest „narzę­dziem”, które pozwala nam robić rze­czy ważne. Dbajmy o nie.

🖇

Wyzwa­nia życiowe nie są po to, by cię spa­ra­li­żo­wać, ale po to, by pomóc ci odkryć, kim jesteś.
   — Ber­nice John­son Reagon

🖇

Dla­czego ludzie czę­sto nie mogą towa­rzy­szyć nam w naj­bar­dziej doj­mu­ją­cym bólu? Ponie­waż po naszej — sym­bo­licz­nej — śmierci trze­ciego dnia na­ro­dzimy się ponow­nie. I w tym momen­cie w pobliżu nie może być nikogo, aby nie ode­brał nam chwały zwy­cię­stwa. Naszym zwy­cię­stwem jest przej­ście przez ból i poko­na­nie go, aby stać się lep­szymi isto­tami ludz­kimi.

🖇

Wiele nie­po­wo­dzeń w życiu przy­da­rza się, ponie­waż ludzie nie zda­ją sobie sprawy, jak bli­sko są suk­cesu, kiedy się pod­dają.
   — Tho­mas Edi­son

🖇

Wszy­scy jeste­śmy wolni i wystar­cza­jąco silni, by odło­żyć na bok prze­żyte trud­no­ści i napi­sać nowy roz­dział naszej histo­rii. […]
     Moje nazwi­sko jest kom­pletne – udało mi się połą­czyć „moją” histo­rię (Ber­nardo) z moim rodzin­nym dzie­dzic­twem (Sta­ma­teas). Oba ele­menty skła­dają się na moją toż­sa­mość — zaak­cep­to­wa­łem to, co otrzy­ma­łem od rodziny, i uzna­łem wpływ, jaki ona na mnie miała, ale rów­no­cze­śnie wy­pra­co­wa­łem wła­sne doświad­cze­nia i doko­na­łem wła­snych wybo­rów.

🖇

[…]  zamy­ka­jąc prze­szłość, otwie­ramy przy­szłość.

🖇

Drzewo jesie­nią zrzuca zbędne liście, które spa­dają na zie­mię. I co z nią ro­bią? Użyź­niają ją. Tak powinny dzia­łać nasze wspo­mnie­nia: opa­dać na zie­mię i wzbo­ga­cać naszą teraź­niej­szość, a więc prze­kształ­cać nasze prze­ży­cia tak, byśmy mogli podą­żać naprzód.

🖇

W głębi zimy zro­zu­mia­łem w końcu, że jest we mnie
nie­zwy­cię­żone lato.
   — Albert Camus

🖇

Cier­pie­nie ni­gdy nie nisz­czy naszego poten­cjału. Cały sekret, jak spra­wić, by ból stał się naszym przy­ja­cie­lem, a nie wro­giem, polega na tym, by zaak­cep­to­wać jego nega­tywną stronę i nie pró­bo­wać z nią wal­czyć. […]
     W każ­dym z nas drze­mie zdol­ność dostrze­ga­nia świa­tła w okre­sach naj­głęb­szego wewnętrz­nego mroku i cier­pie­nia.

🖇

Jedno jest jed­nak pewne: odpo­wiedź ni­gdy nie leży na zewnątrz, lecz w nas samych.

Bernardo Stamateas, Ból, który wzmacnia,
przeł. Ksenia Zawanowska, Bellona, Warszawa 2023.
(wyróżnienie własne)

Wyzna­cza­nie gra­nic to powie­dze­nie:
„Tyle wystar­czy”.

🖇

[…]  burza jest rów­no­znaczna ze zmianą. Wszystko się zmie­nia. Jak bar­dzo? Cza­sami nawet cał­ko­wi­cie. Burze nadejdą, ponie­waż są zmia­nami. Nie szu­kamy ich, nie chce­my ich ani nie umiemy sobie z nimi pora­dzić, ale tak czy owak one nad­cho­dzą i wszystko zmie­niają.

🖇

Kiedy burza mówi do cie­bie po chiń­sku i nie rozu­miesz, co chce ci prze­ka­zać, powiedz: „To jest moja szansa”. Na pyta­nie: „Masz pro­blem?”, odpo­wiedz: „Nie, mam szan­sę”. Kry­zys jest zawsze szan­są. Burza jest źró­dłem kre­atyw­no­ści.

🖇

Kiedy koń­czy się to, co złe, przy­cho­dzi to, co dobre; a kie­dy koń­czy się to, co dobre, nad­cho­dzi to, co naj­lep­sze. Nawet kiedy mija to, co naj­lep­sze, poja­wiają się rze­czy jesz­cze lep­sze, bo cały czas się roz­wi­jamy. Prze­szłość nie była lep­sza, ina­czej, niż wielu uważa. Zawsze od te­go, co było, lep­sze będzie to, co jest — ponie­waż wła­śnie teraz żyjemy i możemy dzia­łać.

(tamże)

6261. 294/365

w ulu pierwszy raz od sied­miu tygodni trzy wie­czory pod rząd za­sy­pia­łam obok sa­dow­ni­ka. udo­ma­wiam się. cze­kam, aż uko­rze­nią się moje pogigantowe plany i wy­kieł­ku­ją no­we ma­rze­nia.

294/365

6260. Czekariat (CXLVII) // Panna cotta (CCVIII)

fot. Koralik.

Moje zadanie polega na tym, by żyć aż do śmierci.
     Moje zadanie polega na tym, by żyć w zgodzie z wła­snym ciałem i kochać je, w całości i bez zastrzeżeń. Wspierając się na tej trwałej opoce, mogę wychodzić życiu naprzeciw z po­czu­ciem siły i hojności.

[w:] Marilyn Yalom, Irvin D. Yalom, Sprawa śmierci i życia,
przeł. Tomasz Wyżyński, Czarna Owca, Warszawa 2022.

❦
Ból nie jest eta­pem do poko­na­nia, nie jest prze­szkodą; jest raczej drogą, którą musimy prze­być. Na końcu podróży ból zawsze wyczer­puje się i nas odmie­nia.

•

[…]  w obli­czu prze­ciw­no­ści losu każdy z nas może roz­wi­nąć w sobie umie­jęt­ność ocze­ki­wa­nia cze­goś nie­zwy­kłego w swoim życiu.

Bernardo Stamateas, Ból, który wzmacnia,
przeł. Ksenia Zawanowska, Bellona, Warszawa 2023.

*

Ornella Vanoni & Gino Paoli, Senza fine.

senza fine
tu sei un attimo senza fine

6259. 291/365

nie do­tykam tego tematu, nie poruszam tej kwestii — użyte w jednej jego wypowiedzi słowa zwróciły na siebie moją uwagę — jakby bez­ruch mógł magicznie zagwarantować utrzymanie status quo — pomyślało mi się.

są rzeczy, co do których na razie można pozwolić sobie jedynie, by je dyskretnie dostrzegać i obserwować bez płoszenia kieł­ku­ją­cej odwagi, która pozwoli skutecznie stawić im czoła. nie po­ga­niam, patrzę.

291/365

Zatrzy­my­wać rze­czy w pamięci zna­czy wie­rzyć, że ist­nieje jedy­nie prze­szłość; pozwo­lić im prze­mi­nąć to zro­zu­mieć, że ist­nieje przy­szłość.
   — Daphne Rose Kingma

[w:] Bernardo Stamateas, Ból, który wzmacnia,
przeł. Ksenia Zawanowska, Bellona, Warszawa 2023.

6258. 286/365

podsumujmy dziewiąty gigant, po­mi­do­ry?
były zamawiane? były.

286/365

🍅
nauczyłam się, że są ludzie, w przypadku któ­rych, zanim co­kol­wiek przyjmiesz, należy za­py­tać wprost: chcesz mi to dać czy sprze­dać?

🍅
nauczałam ja, że propozycja to nie reklama.

🍅
i żeberka, i urodziny, i szczęść boże!

6257. Z oazy (CDLXXXI)

Ostatnia przeczytana na gigancie książka. Przypomniało mi się, że na wirtualnym stoliczku leżała od lat. Wpasowała się w czytanie o stracie i to czytanie w ramach giganta zakończyła. Jest szcze­gól­na, bo to dwugłos: osoby odchodzącej i osoby „osierocanej” sy­ste­ma­tycz­nie, każ­dego dnia po ka­wa­łeczku.

[…]  poszliśmy na krótki spacer w po­bli­skim parku i Marilyn powiedziała:
     — Mam pomysł na książkę, którą powinniśmy razem napisać. Chcę udo­ku­mentować czekające nas trudne dni i miesiące. Może opis naszych kło­po­tów pomoże innym małżeństwom, które znajdą się w podobnej sy­tu­acji: gdy mąż lub żona zapadnie na śmiertelną chorobę. […]  Stworzymy tę książ­kę! Będziemy pisać rozdziały na przemian. Będzie to nasza wspólna książka, różna od innych, napisana przez dwoje ludzi, a nie jedną osobę, re­fleksje małżeństwa, które żyje ze sobą od sześćdziesięciu pięciu lat! Mamy to szczęście, że możemy iść razem na spotkanie ze śmiercią.

🖇

Kiedy cieszymy się cudownymi wspomnieniami, Marilyn ściska moją rękę i mówi:
     — Irv, niczego nie żałuję.
     Zgadzam się z całego serca.
     […]  Marilyn i ja nie czujemy żalu — żyliśmy odważnie, w pełni. Stara­li­śmy się nie marnować okazji, by poznać coś nowego, i teraz zostało nam niewiele czasu.

🖇

Jestem zdumiony kruchością swojego życia.

🖇

W końcu doszłam do wniosku, że człowiek żyje nie tylko dla siebie, lecz rów­nież dla innych. Chociaż może się to wydawać oczywiste, dopiero teraz rozumiem w pełni tę prawdę.

🖇

Martwię się swoim stanem, ale przypominam sobie liczne powody, które sprawiają, że ciągle powinnam być zadowolona. Mogę mówić, czytać, odpowiadać na mejle.

🖇

Pisarka Gail Sheehy wzruszyła mnie do łez, gdy napisała: „Będę się za Ciebie modlić i wyobrażać sobie, że Bóg trzyma Cię w dłoni. Jesteś taka maleńka, że na pewno się zmieścisz”.
     […] 
     Jest również piękny wiersz Krzątanina w Mieszkaniu Emily Dickinson:
               Uprzątać Serce — upychać
               Miłość w komórkę bezpieczną —
               Będzie potrzebna dopiero,
               Kiedy się zacznie Wieczność.
     […] 
     Henry James przekształcił słowa świętego Pawła o miłości w inte­li­gent­ną formułę:

W ludzkim życiu ważne są trzy rzeczy. Pierwsza to dobroć. Druga to dobroć. Trzecia to dobroć.

     Mam nadzieję przestrzegać tego przykazania nawet mimo cierpień wy­wo­łanych moją obecną chorobą.

🖇

     — Tak, tak, rozumiem — powiedziała. — Świetnie rozumiem, co pan czu­je. Doświadczam dokładnie tego samego. Moje łzy to święto […]. Wie pan, o czym myślę? Że powinniśmy błogosławić życie i cieszyć się rze­czy­wi­stością teraz, gdy ciągle jest rzeczywista.
     Jej słowa mną wstrząsnęły. Długo siedzieliśmy w milczeniu, dobrze się rozumiejąc.

🖇

Czuję ogromną otuchę, gdy rozumiem, że nawet jeśli popełnimy błąd (jako ludzie), możemy wszystko naprawić autentycznością i dobrocią.

🖇

Przywileje to nic złego.

🖇

Nie ma jednej wskazówki dla każdego: wszyscy musimy odkryć, co jest dla nas ważne. Po drodze napotykamy znaki, podpowiedzi.

🖇

[…]  istnieje pozytywna korelacja między lękiem przed śmiercią a po­czu­ciem nieprzeżytego życia. „Innymi słowy, im więcej pozostało nieprzeżytego życia, tym większy jest lęk przed śmiercią”.

🖇

Jakie to dziwne, że prawdopodobnie to ja umrę pierwsza, choć najczęściej pierwszy umiera mąż. Nawet język angielski ujawnia spodziewaną różnicę między płciami. Wyraz widower („wdowiec”) pochodzi od wyrazu widow („wdo­wa”). Kiedy w języku angielskim istnieją odrębne określenia dla męż­czyz­ny i kobiety odgrywających tę samą rolę, źródłosłów jest najczęściej ro­dza­ju męskiego: hero/heroine („bohater”/„bohaterka”) albo poet/poetess („poeta”/„po­et­ka”). W tym przypadku źródłosłów świadczy, że kobieta praw­do­podobnie przeżyje małżonka.

🖇

[…]  moja śmierć to nie tylko moja sprawa.
Dzielę ją z ludźmi, którzy mnie kochają […]

🖇

Najbardziej przeraża mnie perspektywa życia bez Marilyn. Tak, wiem, z ba­dań, również moich własnych, wynika, że żałoba kończy się po upływie dwunastu miesięcy — przeżywamy kolejne pory roku, uro­dzi­ny i rocz­ni­ce śmierci, święta, a później ból łagodnieje. Po dwóch latach większość z nas znowu włącza się do normalnego życia.

🖇

Mój dawny mentor mówił: „Irv, masz tylko jedno życie. Ciesz się każdą chwilą zdumiewającego zjawiska zwanego «świadomością» i niczego nie żałuj!”. Jego mądra uwaga zmniejszyła mój strach przed demencją.

🖇

Wytrzymanie wszechogarniającej samotności to przytłaczające zadanie. Znowu znajduję pociechę w słowach Jerry’ego Franka: „Siedzę w fotelu i patrzę na toczące się życie. Nie jest tak źle, Irv”.

🖇

[…]  pyta, jak się czuję. Zwykle, by oszczędzić mu zmartwień, mówię: „W porządku” albo „Znośnie”.

🖇

Nazajutrz budzę się o piątej rano i doznaję olśnienia. „Nie rozumiesz, że śmierć to nie przyszłość? — pytam samego siebie. — Marilyn umiera w tej chwili”. […]  Umiera teraz – to nie przyszłe wydarzenie, tylko te­raź­niej­szość.

🖇

Seneka, Epiktet i Marek Aureliusz. Próbowali zrozumieć wszechświat, w któ­rym życie jednostki to krótkotrwały błysk światła między dwiema wiecznościami mroku, pierwszą przed narodzinami i drugą po śmierci. Uważali, że należy prowadzić dobre, racjonalne życie, chcieli, by człowiek nie obawiał się śmierci, lecz zaakceptował jej nieunikniony charakter w porządku wszechświata.

🖇

[…]  siadam przy komputerze i piszę te słowa – jakbym mógł po­wstrzy­mać upływ czasu. Czy pomysł napisania tej książki nie służy właśnie temu ce­lo­wi? Opisuję teraźniejszość, by przenieść ją w przyszłość, zamrozić czas. To złudzenie. Ale daje ulgę.

🖇

[…]  tak, zmuszała mnie, jak was wszystkich, bym wydobywała z siebie naj­lepsze cechy.
     Miałam ogromne szczęście, że moja matka była tak głęboko za­an­ga­żo­wana w feminizm! […]
     Specjalizuję się w położnictwie i pomagam w narodzinach, a jednak je­stem tutaj, by pomóc jej odejść. Wydaje się to właściwe.
   — Eve Yalom, córka

❦
Marilyn kochała piękno —
nie w prosty, hedonistyczny sposób,
ale raczej jako afirmację życia, symbol ludzkiej dobroci.
W pewnym sensie
walczyła o dobro,
w które wierzyła.
[…] 
Zachęcała nas wszystkich,
żebyśmy popierali jej ideały,
dostrzegali dobro
w innych kulturach i religiach,
w ludziach,
w sobie.
Będzie mi głęboko brakowało światła, które niosła,
ale nie spodziewam się, że ono przygaśnie,
raczej nabierze siły,
wypełniając nocne niebo,
przypominając jasne gwiazdy
w ciągle rozszerzającym się wszechświecie.
Każdy z was niesie teraz to światło.
   — Reid Yalom, syn

❦

Kiedy przeczytamy inteligentną, dobrze napisaną książkę,
       będziemy ją pamiętać.
Kiedy zwrócimy się do Boga w rodzaju żeńskim,
       będziemy ją pamiętać.
Kiedy my, kobiety, usiądziemy przy stole i powiemy, co myślimy,
       będziemy ją pamiętać.
Kiedy mimo szacunku dla historii odważymy się kwestionować patriarchat,
       będziemy ją pamiętać.
[…] 
Kiedy zakwitną morele,
       będziemy ją pamiętać.
[…] 
Kiedy żeberka zostaną objedzone do kości,
       będziemy ją pamiętać.
Kiedy ktoś poprawi nasz błąd językowy,
       będziemy ją pamiętać.
[…] 
Kiedy będziemy zdezorientowane, smutne, wesołe albo radosne,
       będziemy ją pamiętać.
Będzie żyła, dopóki żyjemy, bo jest teraz częścią nas.
       będziemy ją pamiętać.
(Odczytane przez Eve Yalom i jej córki Lily i Alanę, powtarzane przez wszystkich obecnych)

🖇

[l]a façon ou manière correcte de faire les choses
/pl. właściwy sposób postępowania/

🖇

[…]  śmierć, wolność, samotność i sens życia. Moje książki są wy­ko­rzy­sty­wa­ne na zajęciach ze studentami na całym świecie, bo są jasne i racjonalne. A jednak ja sam doświadczam w tej chwili irracjonalnych impulsów!

🖇

[…]  moja tęsknota się nie zmniejszyła. Stale sobie przypominam, że rana będzie się goić powoli […].

🖇

Moja ukochana Marilyn!
     […]  Postąpiłaś bardzo mądrze, że zaprosiłaś mnie do wspólnego pisania Sprawy śmierci i życia… nie, nie, źle to sformułowałem, nie zaprosiłaś — na­le­ga­łaś, bym odłożył rozpoczętą pracę i zamiast tego pisał z Tobą ten pa­mięt­nik. Będę Ci na zawsze wdzięczny za Twoje nalegania — ten projekt utrzymał mnie przy życiu przez sto dwadzieścia pięć dni od Twojej śmierci.
     […] Ból się zmniejszył i znowu czuję w sercu ciepłe pulsowanie miłości. […]  zawsze powtarzałaś, że mnie kochasz i że dostrzegasz we mnie ogrom­ny potencjał. Czy mógłbym Ci kiedykolwiek wystarczająco podziękować? Kiedy piszę te zdania, po moich policzkach spływają łzy.
     Ostatnie cztery miesiące bez Ciebie to najtrudniejszy okres mojego życia. […]  po raz pierwszy od Twojego odejścia, myślę, że mogę Ci powiedzieć: „Nie martw się o mnie: zaczynam znowu żyć”. Cały czas mi towarzyszysz.

Marilyn Yalom, Irvin D. Yalom, Sprawa śmierci i życia,
przeł. Tomasz Wyżyński, Czarna Owca, Warszawa 2022.
(wyróżnienie własne)

Powiem ci coś o swoim obecnym życiu.

🖇

Posłuchaj mnie, proszę. Przeżyję twoją śmierć. […]  Nie zaprzeczam, że będę tęsknić za tobą do ostat­niej chwili życia… ale będę dalej żył. Nie boję się śmier­ci… nie tak jak dawniej.

🖇

Uważam, że smutek łagodnieje. Może chaos i rozpacz się kończą? […]  Kiedy spoglądam na to zdjęcie [Marilyn] i przy­pominam sobie spędzone wspólnie szczęśliwe chwi­le, nagle wracam do rzeczywistości. Nie wątpię, że czeka mnie jeszcze wiele cierpień.

🖇

Uczę się, że coś może być wartościowe, interesujące i ważne, nawet jeśli doświadczam tego sam, jeśli nie mogę się tym podzielić z Marilyn.

(tamże)

# (polis):

Później wiadomości telewizyjne i modlitwa Marilyn, by mogła obserwować za życia impeachment Trumpa.

(tamże)

[suplement, 13.10.2026]

Jens Galschiot, Pomarańczowa Plaga, 2026.
[dostęp: 13.10.2026], źródło.

6256. Z oazy (CDLXXX)

Czekałam na tę książkę w wersji elektronicznej na długo przed gigantem. Czekałam, nie mając pojęcia, że będę ją czytać w ramach empatyzowania z najukochańszym Człowiekiem i Jego Mamą, ale dokładnie tak się stało.

To nie jest książka tylko o stracie i jej konsekwencjach. To przede wszystkim książka o miłości i dlatego warta jest przeczytania. Nie miałam wątpliwości, że wybieranie fragmentów będzie trwało i będzie bolało. Dokładnie tak się stało.

To jedna z dwóch ostatnich książek, jakie przeczytałam na gigancie, ale wy­bo­ru wy­imków do­ko­ny­wa­łam już po powrocie, mierząc się nie tylko z trudnością, jaką było samo wybieranie, ale również z trzymającą mnie długo w­szachu niepewnością, jak te wyimki poukładać. Stanęło między innymi na dodatkowej przestrzeni pomiędzy grupami fragmentów, by móc wziąć oddech. Gdy tylko podjęłam tę decyzję, wyimki, które muszę tu mieć, ułożyły się same.

To potrzeba, nie wybór. Ta książka jest potrzebą, nie wyborem.

🖇

Niniejsza książka jest pewnego rodzaju pamiętnikiem i  […]  jest mapą tego, co się mówi, oraz przemilczeń.

🖇

Gdy piszę, czas jest wciąż podziurawiony. Często myślę o tym, jak wiele nie wiem o przeszłości i jak pusta stała się przyszłość, odkąd zmarł Paul. Wiele pozostawało niewidzialne dla mnie wtedy i pozostaje niewidzialne teraz. Wiele leży poza sferą mojego zrozumienia.

🖇

Ta książka będzie pierwszą, której Paul nie przeczyta przed publikacją. […] 
     Gdy piszę, słyszę w głowie jego głos.
     To zdanie jest rozwlekłe, mówił, a wtedy ja przepisywałam je w bardziej zwięzłej formie.
     Brzmi zbyt ezoterycznie; tu żargon medyczny. Nie wiem, co to znaczy, mówił. Sparafrazuj.
     Nie potrzebujesz tu przymiotnika, mówiłam. Użyłeś tego samego słowa dwie strony wcześniej, znajdź inne. Skróć tę dygresję. Jest za długa. Czasem zauważałam frazę, która z jakiegoś powodu wydawała mi się nie­pre­cy­zyj­na, i wyjaśniałam dlaczego. Zawsze ją zmieniał.
     Nie pamiętam ani jednego przypadku, żeby jedno odrzuciło radę dru­giego.

🖇

Pisanie to działanie. Zdanie po zdaniu, ustęp po ustępie próbowałam coś z niego przenieść na papier, coś z tego, kim dla mnie był [Paul]. […]  Wszyscy umieramy, ale ja miałam go w swoim życiu, a ponieważ go mia­łam, nie jestem tą, którą byłam, gdy go poznałam, lecz kimś in­nym — lepszym, ciep­lejszym, twardszym, mądrzejszym. Kiedyś mó­wi­łam mu: Jesteś sercem mojego serca. Był i cały czas jest.

🖇

Czasem ważne jest, by przemówić, a czasem mądrzej jest ugryźć się w język. Nie zawsze też łatwo ustalić, która opcja jest właściwa. Ta książka jest owo­cem jednego i drugiego.
     Wiem także, że ORAZ związku dwojga ludzi nie jest usprawiedliwieniem dla ingerencji, dla wścibstwa lub wpychania się do wnętrza drugiej osoby i domagania się wyznań. Każdy człowiek musi mieć swobodę wyboru, kiedy i co powiedzieć. Nawet najbardziej intymne relacje wymagają szacunku dla czułych, drażliwych i tajemnych geografii człowieczego ja.

🖇

Dwie wersje czasu: czas jako linia pojedynczego ludzkiego życia, które kończy się śmiercią, i czas jako koło, które się obraca i mieści w sobie cykle narodzin i śmierci.

🖇

Godziny przeskakują do przodu, za to minuty częstokroć ciągną się powoli. Chcę zakorzenić swe ciało w kalendarzach i zegarach, tych niezawodnych, acz ostatecznie fikcyjnych systemach odliczania upływającego czasu, ale gubię się w ich regularnym rytmie.

🖇

[…]  żyjemy w owym „Potem”, miejscu, gdzie 
logika czasu i przestrzeni jest zaburzona.

🖇

Martwię się, że moje myśli rozproszą się na więcej kawałków, niż będę w sta­nie pozbierać. Tym się teraz zajmuję — zbieraniem kawałków siebie.

🖇

Zwyczaje, nawyki, rytuały wywodzą sens z powtórzeń, a powtórzenia te mogą służyć za zbroję chroniącą przed niepokojem.

🖇

Istoty ludzkie nie są jedynymi, które tęsknią za zmarłymi i ich szukają. […]
     Gdzie jesteś?
     Mogę poszukiwać utraconego partnera, pisząc o nim w tej książce, rzecz dla gęsi niemożliwa, aczkolwiek gęś i ja jesteśmy istotami społecznymi przy­wią­za­nymi do swego towarzysza i żadna z nas nie jest w stanie zlo­ka­li­zować tego, którego utraciła, a tym bardziej przywrócić mu życia.

🖇

Chociaż istoty ludzkie są w zasadzie zbiorem poszczegól­nych części, nie są one autonomiczne, ale w fundamentalny sposób ze sobą powiązane. Modele medyczne słyną z tego, że słabo odzwierciedlają to współuzależ­nienie, opie­ra­jąc się na odpowiedzialności lekarzy specjalistów za każdą z oddzielnych części. […]  Specjalizacja ma swoje cudowne plusy, lecz także znamienne martwe punkty.

🖇

Jak powiedziałam Paulowi, guz to nie drzewo. Nie można określić, kiedy wy­rósł, i pomimo długiej tradycji łączącej raka z emocjami i ze stratą oraz wielu najnowszych prac naukowych, które podejmują to samo pytanie, rezultaty badań nie są jednoznaczne i wśród naukowców nie osiągnięto w tej kwestii konsensusu. Panuje natomiast zgoda co do tego, że stresory różnego rodzaju wpływają na układ odpornościowy. […]  Warto pamiętać nauko­wą mantrę: „korelacja to nie przyczyna”.

🖇

W trakcie terapii Paula cały czas myślałam o tym amerykańskim generale, który podczas wojny wietnamskiej stwierdził: „Musieliśmy zniszczyć tę wioskę, żeby ją ocalić”.

🖇

Niestety w dużym stopniu propaganda świetlanej przyszłości medycyny per­sonalizowanej i jej zdolności przewidywania terapii dla „ciebie” służy temu, by sprzedać prymitywne, fałszywe przekonanie o tym, że de­cy­du­ją­cym czynnikiem w rozwoju choroby jest „gen”. Regularnie pojawiają się głosy o wpływie „środowiska”, wciąż jednak powszechne jest przekonanie, że chorobę można przewidzieć na podstawie genomu danej osoby.

🖇

Cudowności i potworności przeplatają się w życiu wielu z nas.

🖇

Co mam zrobić? — zwracał się do mnie z przelotnym uśmiechem na twa­rzy — pogrozić Bogu pięściami?

🖇

Fantazja indywidualnej sprawczości jest potężna — idea, że każde z nas kontroluje w dużym stopniu to, co się nam przytrafia.

🖇

Istnieje znacząca różnica między nadzieją a optymizmem. Skłonność opty­mi­sty do przyjmowania z radością każdej dobrej nowiny i przewidywania szczęśliwego zakończenia jest zrozumiała, ale wywołuje huśtawkę emo­cjo­nal­ną, nie do wytrzymania przynajmniej dla tych, którzy kochają pacjenta. Nadzieja natomiast jest do życia niezbędna.

🖇

Nadzieja jest tym, czego potrzebujemy, dopóki sprawa nie stanie się bez­na­dziej­na, a wtedy ważne jest, by stawić czoło prawdzie.

🖇

Gdyby terapie poskutkowały […]. Choroba stałaby się bolesnym wspo­mnie­niem, naszym wspólnym, z domieszką wdzięczności za innowacyjne roz­wią­za­nia medyczne, nic jednak nie poszło zgodnie z planem.

🖇

30 kwietnia
     Mój kochany umarł dziś o 6.58. […]  „On was słyszy. Możecie do niego mówić”. Ujęłam w dłonie jego twarz. Powiedziałam: „Boże, zaznaliśmy tyle radości, co? Tyle radości”. To mi przyszło do głowy. Radość. Wydawała się tak waż­na.

🖇

Mądrość po fakcie to nie prognoza.

🖇

Lata temu napisałam w jednym z esejów: „Tylko odsłonięte ja może poczuć radość”. To także prawda w odniesieniu do miłości i żałoby.

🖇

Zagłębiłam się w badania dotyczące żałoby. Gdy coś mnie nurtuje, czytam. Obsesyjnie czytam o tym, co mnie nurtuje. Nie rozwiązuje to problemu. Ale pozwala się zdystansować. Chłodzi oparzenie. Lepsze to niż butelka szkockiej.

🖇

Chęć samotnego zwinięcia się w pozycji embrionalnej w zaciemnionym pokoju i pozostania tam nieruchomo ma w teraźniejszości powab, jaki w przeszłości odczuwałam tylko wtedy, gdy cierpiałam na ciężką grypę, przeziębienie lub migrenowy ból głowy. Gdy wabi mnie inercja, myślę sobie — nie odpowiadaj. To zew otchłani.

🖇

Lęk […]  jest jak spojrzenie w otchłań.
   — Søren Kierkegaard (1813–1855)

🖇

Gdy samotnie przemierzam ten dom, naśladuję rytmy z czasów przed śmier­cią Paula w przestrzeniach istniejących po jego śmierci. Ten dom jest prawdziwym domem, lecz także konstrukcją pamięci.

🖇

Czas mija. Najwyraźniej mija beze mnie. Chcę w nim być? Czy raczej ten cza­so­wy paraliż jest czymś, czego potrzebuję?

🖇

Róże kwitną teraz bez niego. […]  Ten dom jest domem naszych krótkich roz­mów i tych długich, domem naszych dysput i miłosnych wyznań, domem naszych cierpień spowodowanych wydarzeniami, nad którymi nie mie­li­śmy kontroli i którym nie byliśmy w stanie zapobiec. […]  To dom długiego nieustannego dialogu na temat rzeczy drobnych i wielkich, dialogu, który teraz umilkł.

🖇

Często czujemy to, czego nie wie­my i czego nie możemy wyrazić. Duchy prze­szłości nawiedzają postawę, gesty, spojrzenie i słowa, które po­tem mieszają się z postawą, gestami, spojrzeniem i słowami drugiej osoby i wspólnie tworzą coś więcej, zmienną zmieszaną atmosferę, produkt nie jed­nego lub drugiego, lecz obojga.

🖇

Jestem w nawiedzonym domu zamieszkanym przez powstałego z Paula i mnie ducha, przez „my”, które już nie istnieje, w każdym razie nie w te­raź­niej­szo­ści, przeniknęło jednak wszystkie pokoje. To obejmująca się, do­ty­ka­ją­ca, uprawiająca seks, śmiejąca się, pocieszająca, kłócąca się, spokojnie mó­wią­ca podwójna postać z przeszłości z własnymi żartami i odniesieniami znanymi tylko „nam”.

🖇

Żyjemy w kul­turze, w której wszystko się kwantyfikuje, nawet niedające się zmierzyć właściwości. Określamy liczebnie inteligencję, depresję, wszel­kie­go rodzaju stany psychiczne, abstrak­cje, których nie jesteśmy nawet w sta­nie zdefiniować. Dzięki temu czujemy, że opanowaliśmy coś, co jest fun­da­men­tal­nie niejednoznaczne. Tego, jak bardzo kochałam Paula i jak bardzo on kochał mnie, nie da się wyrazić liczbą.

🖇

„Kocham Cię” i „Myślę, że wiesz, że Ty kochasz mnie”. Cała reszta była zbęd­ną dekoracją — wstążkami, kokardami, frędzlami — do przyozdobienia dwóch pros­tych prawd, które były jedną prawdą między nami.

🖇

Zakochanie się jest czymś niemal tak zwyczajnym jak narodziny i śmierć. […]  odpowiedź na pytanie, dlaczego miłość w ogóle się rodzi i dlaczego, gdy już się pojawia, jedne pary trwają ze sobą, inne natomiast rozstają się w złości, goryczy lub znudzeniu, nie jest prosta. W naszej kulturze, jeśli cho­dzi o „związki”, skupiamy się głównie na tym, jak je naprawiać. Te dobre nie wymagają działań ani interwencji, często więc znikają z pola widzenia.

🖇

W twarzy Paula znajdowałam siebie lepszą, niż jestem,
ale nie lepszą, niż chcę być.

🖇

Teraz częściej niż przed śmiercią Paula zauważam na ulicy pary. Widzę, jak spacerują razem, kołysząc splecio­nymi dłońmi, pary wszelkiego rodzaju, młode i stare, homo- i heteroseksualne, i wspominam siebie i Paula. […]  Humor zrozumiały tylko dla dwojga to jedna z przyjemności życia w związ­ku. […]  Przypatruję się teraz bacznie człowieczym parom w podeszłym wie­ku, a gdy zauważam wzajemne przejawy czułości, uśmiecham się, a po­tem im zazdroszczę.

🖇

Czy możliwe jest zatrzymanie drobinek szczęścia […]   gdy spowija mnie smutek? Trzeba, zdaje się, próbować.

🖇

[…]  tak jak we wszystkich opowieściach przez luki przeskakuje się za po­mo­cą „i” lub „a później”.

🖇

Gdy strata jest dojmująca, takiż jest strach, usztywniający, lodowaty strach przed przyszłością, która oznacza mnie bez ciebie.

🖇

[…]   poprzysięgłam sobie, że się poprawię, nawet jeśli to ulepszanie nie idzie mi najlepiej. Myślę, że zastępuję niezbędną przemianę bardzo surową krytyką samej siebie, ale wrażenie pozostaje.

🖇

Dawno, dawno temu. Kiedy by to było?
     Przed twoją śmiercią.

🖇

Przyszłość jest ostatecznie odkładaną w nieskończoność fikcją. Gdy nastaje coś, co kiedyś było przyszłością, nie jest to już przyszłość.

🖇

Jestem przyzwyczajona do tego, że rozpacz spada na mnie z za­sko­cze­nia, zwykle jednak potrafię dokładnie wytłumaczyć, dlaczego dany widok lub dźwięk wyskakuje i mnie kąsa.

🖇

Są w życiu chwile, gdy zabawa i radość są niemożliwe. Zdumiewa mnie jednak fakt, że nawet w okresach intensywnego smutku i niepokoju śmiech jest nie tylko możliwy, ale i konieczny.

🖇

Od początku wyczuwałam, że w Paulu kryje się Bartleby. Nigdy nie był dla mnie w pełni przystępny. Jestem pewna, że zabrał do grobu jakieś ta­jem­ni­ce. Podejrzewam, że tak jest w przypadku każdego człowieka.

🖇

Maj, czerwiec, lipiec — minęły. Mija sierpień. Z porami roku zmienia się światło. Gdy otwieram oczy, jest ciemno. […]  Poniedziałek, wtorek, środa. Postanawiam nie wybiegać dalej niż trzy dni do przodu — więcej niż trzy dni napawa mnie trwogą. […]
     Jednakowość mnie podtrzymuje, chociaż życie nie jest takie samo. Ja nie jestem taka sama. Moja świadomość jest jednocześnie wy­ostrzo­na i przyćmiona.

🖇

Ostatnio wyobrażam sobie niezliczone rzesze osamotnionych po stracie bliskich ludzi, którzy wracają do domu, gdzie nikt nie czeka. Problem z żałobą polega na tym, że ten NIKT ma IMIĘ.

🖇

Są chwile, kiedy TERAZ przysłania żałobę: ciepłe słońce na mojej twarzy, czerwień pomidorów na targu warzywnym […].
     Są też chwile, gdy w tym odtwarzaniu zwyczajnego życia tuż pod po­wierz­chnią słyszę swój zduszony krzyk.

🖇

Powtórzenie i wspomnienie to ten sam ruch, lecz skierowany w prze­ciw­ne strony. To, co się wspomina — już było, powtarza się zatem do tyłu. Zaś właściwe powtórzenie to wspomnienie zwrócone ku przyszłości.
   — Søren Kierkegaard

🖇

Niedawno odkryłam, że 1 maja 2024 roku, dzień po śmierci Paula, „The Guardian” opublikował cytaty z wywiadów, których Paul udzielił w mi­nio­nych latach. Znalazłam taki: „Miłość należy sobie wyobrażać jako pewnego rodzaju drzewo lub roślinę… niektóre części uschną i może trzeba będzie uciąć gałąź, by podtrzymać ogólny rozwój całego organizmu. Jeśli ko­niecz­nie chcesz, żeby miłość była dokładnie taka jak kiedyś, pewnego dnia obu­mrze na twoich oczach. Ażeby się utrzymała, musi być organiczna”.

🖇

Czym jest własne ja, jeśli pozbawi się go innych?

🖇

Po cierpieniu zwykle zostają blizny. Ci najbardziej odporni też mają blizny, te jednak mniej wpływają na ich powszednią egzystencję.

🖇

Paul zmarł wiosną. Czy to możliwe? Dwie pory roku temu?

🖇

Przeszłość pisania staje się teraźniejszością czytania, nawet jeśli pisarza i czytelnika dzielą stulecia.

🖇

Jedyną prawdą, której możemy być pewni, jest zmiana. Cokolwiek dzieje się teraz — cudownego bądź strasznego — nie pozostanie takie samo, lecz stanie się czymś innym.

Siri Hustvedt, Księga duchów, przeł. Jerzy Kozłowski,
Wydawnictwo Znak, Kraków 2026.
(wyróżnienie własne)

Krąg czasu. Wiedziałam, że przyjdzie śmierć, najpierw do niego lub do mnie, ten surowy fakt budzi jednak we mnie bunt — czuję to w mięśniach, tkankach, kościach, krwi, tętnie, oddechu. Jestem reakcjonistką. Chcę po­wro­tu tego, co było.

🖇

[…]  odpowiedziałam po norwesku, w moim języku oj­czy­stym: Det skulle bare mangle. […]  Dosłownie zna­czy: Tego miałoby brakować. Tłumaczenie: Ależ oczy­wi­ście. To się rozumie samo przez się.

🖇

Prawda jest taka, że idee tak naprawdę nie należą do nikogo. Nie mają właścicieli; krążą z jednej głowy do drugiej, gdy się czyta, rozmawia, a czasem po prostu wdycha powietrze na dworze.

🖇

Ratunek. Łzy. Opowiedz jeszcze raz.

🖇

Oczywiście stalibyśmy się innymi ludźmi, gdybyśmy się nie poznali, nie zupełnie innymi, ale innymi, pchnięci w tym czy innym kierunku przez drugą osobę, a także szersze okoliczności.
🖇

#A (feminium):

Zmagania jednostki, jak bardzo się różniąceod neo­liberalnej fan­ta­zji o jednostce, która tworzy samą siebie (jednostka z tej fantazji jest zawsze mężczyzną). Nie rodzimy samych siebie.

🖇

„Tak mi teraz przykro…” […]. Będzie musiało minąć wiele lat, bym mogła trzeźwo spojrzeć na swój problem przypisywania sobie czyjejś winy. Teraz dużo lepiej rozpoznaję w swoim życiu te momenty, kiedy w niczym nie za­wi­ni­łam. Nasza kultura skłania kobiety do tego, by prze­pra­sza­ły. Przepraszająca kobieta zna swoje miejsce, poddaje się auto­rytetowi męż­czy­zny i nikomu nie zagraża.

🖇

Perspektywa czasu uwolniła mnie od niejasnego poczucia winy, które mnie ogarnęło, gdy miałam dwanaście lat, uczucia, że w jakiś sposób jestem odpowiedzialna za to, jak się mnie traktuje.

🖇

Eros dla [Audre] Lorde to żeńska siła, „zdolność do radości”, która gdy jest dzielona z innymi, staje się „mostem”. Lorde utrzymuje: „Męż­czy­źni często nadają fałszywe nazwy erotyce i wykorzystują ją przeciwko ko­bietom”. Mylona jest z pornografią i by osłabić jej moc, służy jako broń: NIE DLA DZIWKI. W pojemnej definicji erotyki przedstawionej przez Lorde mieści się ona: „czy to w tańcu, składaniu regału na książki, pisaniu wier­sza czy rozmyślaniu o jakiejś idei”.

#B (polis):

Mitterrand. 1981. Tańczyli na paryskich ulicach niedaleko mieszkania mo­je­go przyjaciela w Marais. Tańczyli znowu w zeszłym miesiącu, w lipcu 2024, gdy lewica zjednoczyła się, by pokonać skrajnie prawicową partię węży pod wodzą Marine Le Pen. Ja odtańczyłam radosny taniec za Obamę tutaj, na Brooklynie, w roku 2008, podskakiwałam w bibliotece i ob­sy­py­wa­łam pocałunkami Paula. Sophie odtańczyła taniec zwycięstwa na kam­pu­sie Sarah Lawrence College z setkami stu­den­tów, pedagogów i pracow­ni­ków uczelni. Chciałabym zatańczyć w listopadzie. Wciąż mam nadzieję.

🖇

Z odczytu Paula w Queens College w maju 1985 roku:
     „Posłuchajcie naszego geniusza [Ronald Reagan] mieszkającego w Bia­łym Domu, który głosi, że żołnierze niemieckiego SS byli w takim samym stopniu ofiarami nazizmu jak miliony zgładzonych w obozach śmierci — a potem spróbujcie przekonać samych siebie, że to nieprawda, że coś po­szło mocno nie tak”.

🖇

Wszyscy wiedzieliśmy, że coś się może wydarzyć. Od lat mówiło się o tej groźbie, teraz jednak, gdy doszło do tragedii, jest dużo straszniejsza, niż ktokolwiek sobie wyobrażał. Ostatni atak obcych sił na amerykańskiej ziemi rozegrał się w 1812 roku. Dla tego, co wydarzyło się dzisiaj [Nowy Jork, 11.09.2001], nie ma precedensu, a konsekwencje bez wątpienia będą straszne. Więcej przemocy, więcej śmierci, więcej bólu dla wszystkich.
     I tak w końcu rozpoczyna się XXI wiek.

🖇

Paul nie chciał wypowiadać jego nazwiska. Mówił o nim: Numer Czterdziesty Piąty. Polityka jako patologia.

🖇

[Spencer Ostrander] odnotował jedną nieoczekiwaną i osobliwą rzecz: no­gaw­ki garnituru Numeru Czterdziestego Piątego u dołu były wy­strzę­pio­ne, bo za długie spodnie wsuwały się pod obcasy butów, co znaczyło, że ów rze­ko­my miliarder nie stąpał po podłodze, lecz po nogawkach spodni. Trudno było pojąć znaczenie tego przedziwnego zjawiska, ów cudacznie ufry­zo­wa­ny osobnik bez wątpienia bowiem spędzał mnóstwo czasu na farbowaniu, układaniu i przejmowaniu się wyglądem włosów, najwyraźniej jednak nie zwracał najmniejszej uwagi na długość spodni.

🖇

Wygląda na to, że co do koronawirusa i milionów istnień, które zmiótł na całym świecie, zapanowała zbiorowa amnezja. Niewielu chce pamiętać, ale pandemia z pewnością przyczynia się do lęków, paranoi i furii, które wy­ko­rzy­stu­je reakcyjna prawica w trwającej teraz w Stanach Zjednoczonych kampanii prezydenckiej, a także w autorytarnych, skrajnie prawicowych ruchach w innych częściach świata.

🖇

Nadszedł i minął także dzień wyborów. Siedemdziesiąt siedem mi­lio­nów wyborców z własnej woli zagłosowało na człowieka, któ­re­go uzna­no winnym trzydziestu czterech zarzutów karnych i skazano za przestępstwo seksualne, człowieka, który podburzał do zamieszek i nigdy nie przyznał, że przegrał wybory w 2020 roku. Za czym głosowali? Nie­któ­rzy wie­rzą, że jest niewinny, a wszystkie zarzuty są bezpodstawne. Inni wie­rzą, że jest wysłannikiem Boga. Gdy w lipcu zwrócił się do grupy chrze­ści­jan: „Pójdźcie i zagłosujcie. Tylko ten jeden raz. Nie będziecie musieli wię­cej tego robić. Jeszcze cztery lata i wiecie co? Będzie załatwione, będzie w po­rządku, nie będziecie już musieli głosować”, co miał na myśli? Słowa są ważne. Język kształtuje, ale interpretacja nie jest czymś stałym.

🖇

Dekret prezydencki numer 14168 „w obronie kobiet przed ekstremiz­mem ideologii gender przywracający w rządzie federalnym biologiczną prawdę”.
     „Kobieta to osoba należąca w chwili poczęcia do płci, która wytwarza dużą komórkę rozrodczą”.
     „Mężczyzna to osoba należąca w chwili poczęcia do płci, która wytwarza małą komórkę rozrodczą”.
     Ponieważ zygota — jak się nazywa komórkę diploi­dal­­ną w chwili po­czę­cia — nie ma płci, a gonady embrio­nu w początkowej fazie są „obo­jęt­ne”, rozróżnialne dopiero między szóstym a dziewiątym tygodniem ciąży, powyższe definicje to biologiczne brednie. Chłopcy wytwarzają „ma­łą komórkę”, spermę, w okresie dojrzewania, a niektórzy mężczyźni nigdy jej nie wytwarzają, co by znaczyło, że do pewnego wieku albo do śmierci takie osoby nie są ani mężczyznami, ani kobietami, ani nikim innym. […]  Co więcej, każda binarna definicja płci gmatwa się, jeśli ktoś na­praw­dę szuka prawdy biologicznej.

🖇

Przeraża mnie to wszystko, co umożliwiło nadchodzącą prezydenturę: apatia, urojenia, cynizm, wściekłość, wiara i zrzucanie odpo­wie­dzial­no­ści na innych. Słyszę, jak Paul pomstuje na wynik wyborów. Jak to możliwe, że Numer Czterdziesty Piąty zaraz się stanie Numerem Czter­dzie­stym Siódmym?

🖇

Nienawiść do intelek­tua­listów, uniwersytetów, naukowców i ekspertów w tej chwili rozgorzała na nowo, wypalając równiny, na któ­rych się wy­cho­wa­łam. Błędem jest uważać, że tego typu odczucia należą wyłącznie do wy­bor­ców Trumpa w ich czerwonych czapeczkach. Populizm przyciągnął zarówno tych z prawa, jak i z lewa. Nawet elity uczestniczą w tym antyelityzmie — na przykład wykształceni dziennikarze wrogo nastawieni do książek z odniesieniami do myślicieli, o których nigdy nie słyszeli.

🖇

Wydaje się, że potrzeba szufladkowania ludzi według kategorii i trak­to­wa­nia ich jako coś statycznego nigdy nie umiera. Płeć, rasa i status klasowy to znajome i częs­to okrutne społeczne szufladki, ale w sztuce też dochodzi do szufladkowania, z tych samych zresztą powodów. Niejednoznaczność, niuanse i złożoność postrzega się jako zagrożenie dla konwencji i porządku.

🖇

Po dojściu do władzy fundamentalistyczni przywódcy religijni, fa­szy­stow­skie, totalitarne i autorytarne rządy wszelkiej maści wprowadzają prawa dyskryminujące mniejszości seksualne i promujące politykę reprodukcyjną. Chcą zawłaszczyć kategorie i zamienić je w naturalne, niezmienne prawdy. Tak się działo we wszystkich faszystowskich rządach w Europie. Partia Fi­desz Viktora Orbána na Węgrzech i Prawo i Sprawiedliwość w Polsce, ta druga już odsunięta od władzy, to ostatnie przykłady tej samej strategii.

🖇

I tak się toczy ta żałosna saga nie- lub przynależności: w gimnazjum, przy długim stole w jadalni, na dworze królewskim, na konferencji akademickiej i w potwornym procesie wykluczania „innych” przez zwolenników MAGA.

🖇

Zgraja neokonfederatów z 6 stycznia to „patrioci”, którzy zdaniem obecne­go prezydenta wykazali się „odwagą, wiarą i miłością”.
     W krótkiej mowie wygłoszonej podczas uroczystości ku pamięci Paula zacytowałam ojca: „Gdy w Ameryce zawita faszyzm, nazwą go ame­ry­ka­nizmem”. Dodałam: „Zawitał. I tak go nazywają”.

🖇

Spektakl okrucieństwa trwa w najlepsze,
symbolicznie i w rzeczywistości.

🖇

Czytam artykuły i mamroczę pod nosem: Czy wy nie widzicie, co się dzieje? Jak możecie pisać te powściągliwe artykuły, jak gdyby wywracanie do gó­ry nogami systemu, ignorowanie konstytucyjnego trójpodziału władzy, gło­dzenie, krzywdzenie i za­bi­janie istot ludzkich uzależnionych od pomocy za­gra­nicznej było czymś normalnym? Dlaczego nazywacie „kon­ser­wa­ty­stami” reakcyjną koalicję neonazistów, białych chrze­ści­jań­skich nacjonalistów, autokratów, miliarderów i zastraszonych słu­żal­czych hipokrytów, którzy wchodzą w skład nowego reżimu? Nie czu­je­cie, że ten polityczny eufemizm zalatuje oszustwem i kolaboracją? Szaleńcy, któ­rzy sieją spustoszenie w instytucjach demokratycznych i niszczą relacje z naszymi sojusznikami, niczego nie konserwują.
     […] 
     Góra to dół. Dwa plus dwa równa się pięć.

🖇

Język unicestwiania, masowych deportacji – wróg wewnętrzny, szkod­ni­ki, zatruwanie krwi narodu, złe geny, feminazistki, ideologia „woke”, Lügen­presse (łże-prasa), wrogowie publiczni – staje się coraz bardziej akcep­to­wal­ny, aż przestaje szokować lub ukrywa się jego bru­tal­ność pod pła­szczy­kiem zabawnej przesady lub ironii.

🖇

[…]  oto jestem tu, w połowie marca 2025 roku, świa­tem trzę­są nie­okieł­zna­ne demony, które sami uwolniliśmy, „my, naród”, a ty nie dożyłeś tej chwili […].

🖇

Pieśń o wytrwałości i cierpliwości, o długiej drodze już przebytej i tej, która dopiero przed nami. Nie jest to pieśń zagrzewająca do boju.

Pete Seeger, We Shall Overcome.

Zrobiłam zdjęcie transparentu przede mną ze sprawnie narysowaną ka­ry­ka­tu­rą Trumpa i tą niedorzeczną fryzurą. Hasło: „WE SHALL OVER­COMB” (ZACZESZEMY). Niezbyt śmieszne. Hitlera też wyśmiewali, na­zy­wa­jąc go bufonem, który wkrótce zniknie ze sceny politycznej. A po­tem prze­sta­li się śmiać.

🖇

Doskonale zdaję sobie sprawę, że ja, kobieta, która załkała, gdy w radiu le­ciał hymn ruchu obrony praw obywatelskich, We Shall Overcome, nie żyje pod okupacją tak jak moja matka. Nie biorę udziału w walkach w czasie woj­ny jak mój ojciec. Nie grozi mi natychmias­towa utrata pracy. Jestem samozatrudniona. Jes­tem biała i nigdy nie poczułam na własnej skórze ra­si­stowskich upokorzeń. Nie jestem imigrantką. Nie wyślą mnie do obozu ani nie deportują. Nie jestem trans. Moja tożsamość nie została wymazana ofi­cjal­nym rządowym dekretem, nie odbieram talonów na jedzenie, nie ko­rzy­stam z Medicaid, ubezpieczenia zdrowotnego, którego wycofanie zrujnuje moje życie i / lub życie moich dzieci. Z nieba nie spadają bomby. Mój dom stoi. Restauracje i sklepy w okolicy są otwarte. Na giełdzie nie doszło do wielkiego krachu. Najadam się do syta. Czuję się dobrze.
     Chcecie wiedzieć, jak to się stało, że doszło do potworności cza­sów na­zi­stow­skich? Duża część osób, które były bezpieczne, nie przej­mo­wa­ła się tymi, którzy bezpieczni nie byli, a propaganda pod hasłem „my kon­tra oni” umacniała ich obojętność wobec ludobójstwa i zbrodni prze­ciw­ko ludzkości.

(tamże)

6255. Ścinki z giganta

Każde zdjęcie to dokument straty, czegoś, co już nigdy nie wróci, w każdym razie nie dokładnie takie samo.

Siri Hustvedt, Księga duchów, przeł. Jerzy Kozłowski,
Wydawnictwo Znak, Kraków 2026.

6254. 282/365 // na gigancie, dzień 27.

nikt nie pa­kował się tak szybko jak tęsknota. nadzieja jej asy­sto­wa­ła, jednocześnie po­mru­ku­jąc podczas robienia swoich planów.

wdzięczność spokojnie wypiła ostatnią na tym gigancie kawę w barze.

282/365

🍅
Sztuka to moment, gdy słyszysz pukanie
swojej duszy — i odpowiadasz.
   — Terri Guillemets

[w:] Laura Lynne Jackson, Ścieżki. Jak zaufać prowadzeniu,
które przychodzi z drugiej strony, przeł. Marcin Masłowski,
Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2026.

[suplement 10.10.2026]
Każda miłość jest inna. Każda miłość ma swoją przeszłość, własne schematy i powtórzenia.

Siri Hustvedt, Księga duchów, przeł. Jerzy Kozłowski,
Wydawnictwo Znak, Kraków 2026.

6253. 281/365 // na gigancie, dzień 26.

ujął mnie, gdy wchodząc do baru powiedział: dzień dobry, co po­zwo­liło mi z łatwością zobaczyć w nim, czyli w go­ściu z ko­lo­ratką, czło­wieka, ponieważ nie używał systemowej wer­bal­nej prze­mocy. wy­cho­dząc, gdy otwierał mi drzwi, z otwar­tym ser­cem po­wie­dzia­łam: szczęść boże!

to było piękne spotkanie, po­zba­wione prze­cią­gania liny.

281/365

🍅
Cza­sami kamień, który podnosisz i trzymasz w dłoniach, prze­ma­wia do ciebie. Dzielisz się z nim uczuciami, a on na­peł­nia cię energią.

Laura Lynne Jackson, Ścieżki. Jak zaufać prowadzeniu,
które przychodzi z drugiej strony, przeł. Marcin Masłowski,
Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2026.

6252. Z oazy (CDLXXIX)

Przyciągnęła mnie okładka. Przyciągnął mnie tytuł. Rzu­ciłam okiem na pierwsze strony tego tomiku jeszcze przed gigantem. Po­sta­no­wi­łam przed końcem giganta wydłubać wyimki, które chcę mieć pod ręką. Wydłubałam.

i niech pszczoła
pozostanie pszczołą
wśród płatków róży niech się kręci
bez niej byłoby
na tej Ziemi
o wiele więcej
     śmierci

🖇

niech każdy
będzie nie Kimś
     lecz sobą
[…]
bo w każdym
ta sama stwórcza
iskra
tli się
na dnie duszy

🖇

bezkresne życie bez początku‍-końca
nieogarnione niepojęte
wieloistnienie
[…]
a ty czujesz
jak przepływa przez serce
przeźroczysty obłok

🖇

chwila
schwytana na gorącym uczynku
nieśmiertelnego trwania —

🖇

w lustrze pogody
zawieszonym nad polami
odbity odświętnie
czas i świat
i Twoja Twarz

🖇

dla takich chwil
warto żyć
choć raz

🖇

znów dociera
do nas
jak cienka
granica
dzieli śmierć
od życia
          pryska
          bańka mydlana
          oddechu

🖇

dopiero teraz
kiedy mam się
czym martwić
wiem że nie warto
było
na zapas
się martwić
          trzeba było się
          na zapas cieszyć
być niepoprawnym
uprawiaczem radości

🖇

to przechodzi
ludzkie wyobrażenia
że można
ot tak
wytrącić kogoś
z nałogu
istnienia

🖇

rozpatrz rozpacz
a może znajdzie się awaryjne wyjście

🖇

na co komu poezja
zaczepił mnie trzeźwo myślący
[…] 
— może po to
by ocalić w sobie „coś”
dzięki „czemu”
gatunek ludzki
mimo wszystko
ma szansę
przetrwać?

🖇

nawet oni sami
tak rażąco odmienni
tak łudząco podobni
i ich losy tak różne
i światy przyciągające się
a nie przylegające
jakby
nie byli sobie przeznaczeni
a jednak
jakby byli sobie
w gwiazdach pisani

🖇

dojmujące poczucie
nieistniejącej
obecności
Przyjaciela
do którego odruchowo
chciałoby się zadzwonić
[…] 
          lecz w miejscu połączenia
          czarna dziura
          […] 
czarna dziura zdumienia
że można tak łatwo
umrzeć
czy naprawdę całym sobą
skoro przed chwilą było się
żywą osobą

•

tymczasem budzi się do życia życie
zmartwychwstają trawy
wysypują się na świat stokrotki
otwierają w drzewach z zimowej kwarantanny
bazie i pąki
uleczając gałęzie z suchot
i przynosząc w zaciśniętych piąstkach
nowe złudzenia
że będziemy żyć wiecznie

🖇

najtrudniej zobaczyć
to na co stale się patrzy

Józef Baran, W wieku odlotowym,
Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2020.
(wyróżnienie własne)

nie Rok
a 365 dni
nie Dzień
a 1440 minut
z których każda
ma swoją odrębną historię

🖇

starzeję się
a zima coraz bardziej
przemienia mnie
w wyliniałego kota
podpierającego wzrokiem sufit
          […]
bo przeminął już we mnie pies
pies dużo szczekał warczał merdał ogonem
szarpał się
wyrywał się z uwięzi
wyimaginowanych łańcuchów
chciał być wszędzie

🖇

wystarczy zboczyć z utartego szlaku
by się znów cieszyć jak dziecko
z każdego odkrycia

(tamże)

6251. 280/365 // na gigancie, dzień 25.

przy kawie pierwsze po­żegnanie. snucie planów i tylko jedno przepiękne, mocne życzenie: byśmy, o tak!

byśmy w tak dobrym stanie, w jakim jesteśmy* dziś, spotkali się w przyszłym roku.

_________
  *  oboje niepełnosprawni w stopniu znaczącym, nie do po­za­zdroszczenia.

280/365

🍅
[…]  wszyscy jesteśmy liśćmi na gałęziach tego samego drze­wa – wyrastamy osobno, rośniemy dalej w różny sposób, ale mimo to jesteśmy ze sobą nierozerwalnie związani.

Laura Lynne Jackson, Ścieżki. Jak zaufać prowadzeniu,
które przychodzi z drugiej strony, przeł. Marcin Masłowski,
Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2026.

6250. Czekariat (CXLVI)

fot. Pati, fragment.

wszystko
jest możliwe
       mrówki
       przenoszą Górę
       ziarnko po
       ziarnku

Józef Baran, W wieku odlotowym,
Zysk i S-ka, Poznań 2020.

6249. 279/365 // na gigancie, dzień 24.

tęsknota miesza się ze smutkiem. ude­rza do głowy niczym wo­da sodowa. jeszcze nie od­li­czam godzin, skrupulatnie liczę dni.

279/365

🍅
Najjaśniejsze płomienie radości są zazwyczaj rozpalane przez nieoczekiwane iskry.

Laura Lynne Jackson, Ścieżki. Jak zaufać prowadzeniu,
które przychodzi z drugiej strony, przeł. Marcin Masłowski,
Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2026.

6248. na gigancie, dzień 23.

🍅
W końcu zobaczymy, że ścieżki, którymi kroczyliśmy, zawsze były oświetlone.

Laura Lynne Jackson, Ścieżki. Jak zaufać prowadzeniu,
które przychodzi z drugiej strony, przeł. Marcin Masłowski,
Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2026.

6247. Z oazy (CDLXXVIII)

Na ławie w domu Sadownika Mamy leżą Znaki. Ta sama książka podróżuje z Sa­do­wni­kiem w jego aipadzie. Solidaryzując się, sięgnęłam po ostatnio wydaną w języku polskim książkę tej samej Autorki.

Czytałam po kawałeczku, traktując ją jako gigantową lekturę pracy nad kon­se­kwen­cja­mi straty. Ta lektura chwilami to prawdziwy miszmasz oraz mydło i powidło, ale po­czy­nając od drugiego dnia turnusu, z przyjemnością patrzyłam, który fragment wyrwie się, by stać się opiekunem dnia.

W efekcie to pierwsza książka, której wyimki, poza tymi poniżej, tworzą łańcuch dwu­dzie­stu osobnych wpisów, stworzonych nie tylko na potrzeby dokumentowania życia na gigancie, ale również z myślą o Drugim Tacie i Tych, których kochał naj­bardziej na świecie.

Oświecone życie nie musi być wolne od smutku — oznacza, że żyjemy pełnią życia nawet w obliczu smutku i w ten sposób okazujemy szacunek miłości, która się przez niego przebija.

🍅

[…]  każdy z nas pochodzi od co najmniej dziesięciu tysięcy babć, które istniały i nadal istnieją w naszych genach. To one sprawiły, że dotarliśmy do tego miejsca. Potrzeba było wszystkich dziesięciu tysięcy w długim, nie­przerwanym łańcuchu, aby doprowadzić mnie do tego miejsca.

🍅

Wszystkie nasze działania mają znaczenie
i wszystkie wywierają określony wpływ.

🍅

[20 maja, Światowy Dzień Pszczół]
[…]  co trzeci kęs jedzenia, które spożywamy, zależy od owadów za­py­la­ją­cych […]. Pszczoły mogą zapylić nawet tysiąc kwiatów podczas jednej wy­pra­wy poza ul i są głównymi zapylaczami około osiemdziesięciu procent wszyst­kich kwitnących upraw — jabłek, ogórków, orzechów, jagód, bro­ku­łów, szparagów i wielu innych roślin.
     Jednak w ciągu ostatnich kilku lat giną w ogromnych ilościach na całym świecie — głównie z powodu pasożytów, pestycydów, utraty siedlisk, cho­rób i zmian klimatycznych. W 2023 roku śmiertelność wśród pszczół wy­nio­sła blisko pięćdziesiąt procent […].

🍅

Staraj się zawsze być w kontakcie ze swoją duchowością.

🍅

[…]  „nic w naszym życiu nie musi się zmieniać poza jego po­strze­ga­niem”. Chodzi tylko o to, aby spojrzeć na życie w inny sposób.

🍅

Niewielkie wydarzenia z przeszłości kształtują
wielką rzeczywistość naszej teraźniejszości.

🍅

[…]  nawet w najciemniejszych chwilach mroku, straty, żalu i zagubienia po­jawia się światło.
     To jasne światło, które wskazuje nam drogę. Widzimy je i możemy wy­czuć — jak słońce przebijające się przez chmury. Zawsze jest dla nas do­stęp­ne, szczególnie w trudnych chwilach.

🍅

Kiedyś owinę wokół ciebie ramiona
Po raz ostatni. Już mnie nie będzie lub będę odchodził,
Ty już odejdziesz albo już nie wrócisz.
             Pokój, do którego mamy wejść, ma wiele drzwi.
Ale po drugiej stronie, za skrawkiem nieba,
Rzeki, śniegu, błysku światła —
My, ty, ja czekamy,
Opierając się, siedząc lub stojąc obok
Ukochanych, którzy odeszli przed nami,
Trzymając się mocno, zaznaczając nasze miejsce.
   — David Bosnick (1954–2014)

🍅

     — Zawsze powtarzam ludziom: „Smutek pojawia się tam, gdzie miłość”. Jeśli odchodzi ktoś, kogo kochasz, będziesz się smucić — mówi Jordan — ale to nie oznacza, że ta osoba odeszła na dobre. Jeśli smutek przypomina mi, że Jesse nadal tu jest, to go przyjmuję. To wszystko jest częścią naszej wspólnej podróży.

🍅

Powiedziałby: „Chyba żartujesz. Po prostu zmieniaj, co chcesz. Przestań się martwić i to zrób”.

🍅

Musimy nauczyć się zostawiać nasze osądy za drzwiami, jak robią to dzieci.

🍅

Wszystko idzie do przodu i na zewnątrz, nic nie upada, a umrzeć jest inaczej, niż ktokolwiek przypuszczał, i szczęśliwiej.
   — Walt Whitman (1819–1892)

🍅

W tym greckim micie Pandora […]  otrzymała tajemniczą puszkę, którą otworzyła z ciekawości. W środku znajdowały się wszelkie plagi świata — choroby, śmierć, szaleństwo, przemoc, chciwość — które z niej uciekły, aby już zawsze nękać ludzkość. Kiedy Pandora zatrzasnęła pokrywkę, w środku pozostała tylko jedna rzecz: nadzieja.
     — Przesłanie naprawdę mnie poruszyło — mówi Margaux. — Nadal jest nadzieja, jeśli zdecydujesz się ją uwolnić.

🍅

Nad nami świecą gwiazdy, tak daleko, że
ich światło dociera do nas, gdy już ich nie ma.
Tak samo jest z ludźmi, których kochaliśmy – ich wspomnienia
zawsze świecą jasno, choć nasz wspólny czas się kończy.
Jednak w najciemniejszą noc gwiazdy są światłem,
które nas prowadzi.
   — Hannah Szenes (1921–1944)

🍅

[…]  wiem, że pozostajemy na zawsze połączeni z ukochanymi osobami.

🍅

Z moich doświadczeń wynika, że psy i inne zwierzęta nie tylko wyjątkowo dobrze wyczuwają emocje swoich właścicieli i reagują na nie, gdy są na tej ziemi, ale także pozostają z nami głęboko związane po przejściu na Drugą Stronę.
     Psy są naprawdę dobre w wysyłaniu znaków.

Laura Lynne Jackson, Ścieżki. Jak zaufać prowadzeniu,
które przychodzi z drugiej strony, przeł. Marcin Masłowski,
Wydawnictwo Kobiece, Białystok 2026.
(wyróżnienie własne)

Nadzieja tkwi w działaniu.
   — David Bosnick

🍅

     — Jeśli istnieje tylko jedna uniwersalna rzecz na świe­cie, to moim zdaniem jest nią miłość — mówi Liz. — Jeśli w to wierzysz, wiesz, że nigdy nie możesz zostać rozdzielona z ludźmi, których kochasz i którzy kochają ciebie. Według nauk judaizmu kiedy umiera rodzic, jego zdolność do ochrony dziecka nie maleje, a nawet wzra­sta. Nadal wywiera on wpływ na Wszechświat. Dotyczy to nas wszystkich, bo nasza miłość jest wieczna.

🍅

[…]  zmiany, które wprowadzamy w naszym co­dzien­nym życiu, zawsze zaczynają się w nas samych, na naj­mniejszym możliwym poziomie.

🍅

Nie istnieje model życia, który pasowałby wszystkim, więc wyrusz w swoją własną podróż […].

(tamże)