

ilustr. Alma.
Sono arrivate le medicine. Cinque
pacchetti. E le parole dell’infinite Cuore.
[Przyjechały zastrzyki. Pięć / opakowań. I słowa nieskończonego Serca.]
Jabłoń, która nie rodzi, należy wyciąć, usłyszałam.
Jak to jest: żyć, być, śnić i nieprzerwanie marzyć,
gdy prawie ci wmówiono, że jesteś taką Jabłonią?
Jak to jest kwitnąć przez cały rok? Rozkwitać każdego dnia?


ilustr. Alma.
Sono arrivate le medicine. Cinque
pacchetti. E le parole dell’infinite Cuore.
[Przyjechały zastrzyki. Pięć / opakowań. I słowa nieskończonego Serca.]
I wszystko jasne: ja dla Niej piszę, a Ona asystuje przy kulinarnej krzątaninie, nim swoją Mamę wypuści z arcyprzepysznym daniem do ula.
Gepardzica:
(kilka dni temu przysłała kudłate zdjątko)
Twoja nowa czytelniczka! 😁

fot. Gepardzica.
Jabłoń:
Pixie, prawda?
Gepardzica:
Tak:) esencja subtelności!
*
Gepardzica:
(wczoraj po degustacji pokazuje,
że pod czujnym okiem gotowała)

fot. Gepardzica.
Jabłoń:
Hmmm, czyli jadłam
niepełnowartościowy posiłek…
Gepardzica:
(wszystkiego się spodziewała,
ale nie takiego komentarza)
???
Jabłoń:
(z udawanym wyrzutem)
Nie miałam na talerzu
ani kawałka świeżego kota…
*
[jeszcze ciepły, dzisiejszy suplement od Saxifragi]
Mars:
(też dba o to, by świat nie zszedł na psy)

fot. Saxifraga.
skup się na czymkolwiek — zachowuj się tak, jakby tylko to istniało, jakby od tego zależało całe twoje życie, jakby nic nie było równie ważne. nie przestawaj — to najlepszy sposób na cierpienie i jeszcze więcej cierpienia, dajesz!
a możesz też wyjrzeć przez okno i dostrzec drzewo, które chętnie opowie ci swoją historię — pozwól, by listowie nauczyło cię szczęśliwego trwania w wiecznym przemijaniu.
263/365
życie osoby z nieuleczalną, postępującą chorobą, czyli moje, jest opowieścią o stracie i o miłości.
życie zdrowej osoby jest opowieścią o stracie i o miłości. różnica polega wyłącznie na tym, że zdrowemu człowiekowi wydaje się jeszcze, że musi teraz zająć się ważniejszymi rzeczami.
261/365
– Nie zamierzam ci tu prawić motywacyjnych gadek, jeśli tego się spodziewasz…
Amat, trzęsąc się cały z zimna, wyrzuca z siebie sarkastyczne westchnienie.
– Nie? Myślałem, że krzykniesz „ból to tylko miękkość opuszczająca ciało” albo „zwycięzca nie marzy o powodzeniu, on je tworzy!”.
Benji uśmiecha się lekko. Między palcami układa nową bibułkę, napełnia ją starannie i szuka zapalniczki.
– Nie. Nie przyjechałem tu dla ciebie. Tylko dla siebie.
*
„To MA być trudne!” – wykrzykuje jeden z juniorów.
*
I że najlepsza jest wtedy, gdy samej sobie stawia wyzwania…
*
Zastanawia mnie, czy człowiek jest świadomy, że
stanowi część czegoś niespotykanego.
Fredrik Backman, Zwycięzcy,
przeł. Anna Kicka,
Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2023.
życie Białego Kruka zmieniło kolory wraz z moim początkiem tu. moje życie zmieniło barwy wraz z Białego Kruka tu końcem. jakim końcem, skoro nie tylko Beethovena wciąż tu z miłością grają?
259/365

Autor(ka) nie do ustalenia.
*
Koniec życia jest tak samo niemożliwy do powstrzymania jak jego początek, pierwszych ani ostatnich oddechów nie możemy zatrzymać, tak samo jak nie możemy zatrzymać wiatru.
*
Najtrudniejszy do zniesienia fakt związany ze śmiercią jest taki, że życie po prostu toczy się dalej. Czas się nie przejmuje.
*
[…] gdy umierają niektórzy ludzie, to tak, jakby urwała się wstążka od balonika. Nie brakuje nam tego, kim byli, tylko tego, co tracimy, gdy ich nie ma.
*
Cmentarze powstały jako swoiste punkty końcowe, jednak dla wielu z nas każdy nagrobek to znak zapytania. Dlaczego? Dlaczego właśnie ty? Dlaczego tak szybko? Gdzie teraz jesteś?
*
Gdzieniegdzie leżą jeszcze powalone drzewa, szkody wyrządzone przez wichurę nadal widać w ogródkach, wiatr z niezwykłą lekkością depcze iluzję tego, że o czymkolwiek decydujemy.
*
– Będzie zajebiście boleć przez zajebiście długi czas. Niektórzy dorośli powiedzą, że czas leczy rany, ale tak, kurde, nie jest. Człowiek staje się jedynie w chuj twardszy. Boli wtedy, kurde, troszeczkę mniej.
– Strasznie dużo klniesz. – Dziewczynka się uśmiecha, pierwszy raz tego dnia kąciki jej ust się unoszą.
– Wcale że, kurwa, nie. Jest to w chuj nieprawda! – rechocze Benji.
*
Słowa? Nie ma na to słów.
*
Staramy się po prostu żyć swoim życiem, z innymi, z samymi sobą. Przyjmować radość, gdy ją czujemy, unieść żałobę, gdy nas pochłania […].
Fredrik Backman, Zwycięzcy,
przeł. Anna Kicka,
Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2023.
(wyróżnienie własne)
*
Ludwig van Beethoven, VII Symfonia A-dur, Allegretto,
Members of the London Symphony Orchestra,
Terry Davies (dyrygent),
White Raven’s Favorites Playlist 2022, #69.
Mówi się, że Rosja to nie kraj, lecz stan umysłu. Czasem myślę tak o Polsce. Prawie osiem lat temu, dokładnie 3630 wpisów temu napisałam, nie przeczuwając tego, co przed nami: Nazwy partii. Prawo i Sprawiedliwość. O wszystkim jest, ale nie ma mowy o prawie czy sprawiedliwości […]. Mur, respiratory i handel wizami wtedy nawet jeszcze nam się nie śniły. Gdy wczoraj przeczytałam poniższy fragment, zaklęłam szpetnie i pomyślałam, że w końcu wiem, gdzie żyję!
– Czy tutaj jest tak, jak się wydaje? Typowe małe miasteczko na pustkowiu?
– A jakie jest niby typowe małe miasteczko na pustkowiu? – pyta Peter.
– No wie pan, takie, gdzie ludzie nie znoszą wszystkich i wszystkiego. Wilków, urzędów, nieznajomych…
Fredrik Backman, Zwycięzcy,
przeł. Anna Kicka,
Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2023.
Polska to nie kraj, to typowe małe szwedzkie miasteczko na pustkowiu, niestety bez porządnego fikcyjnego klubu hokejowego, o którym ktoś napisałby wspaniały cykl powieści.
A gdy Hawwa przysłała mi ten rysunek, klamka zapadła. Wpis zrobił się sam. Wpis z morałem: uważaj o czym marzysz! Gdybym dziś miała dwadzieścia pięć lat, nie wzięłabym stąd nic, nie zastanawiałabym się ani chwili i wyjechałabym do Szwecji. Mam dwa razy tyle lat, nie wyjechałam, a wygląda na to, że marzenie się spełniło, chujżeż! Wpis z wisienką, bo dwuznaczność ostatniega zdania na tym rysunku zachwyciła mnie setnie!

ilustr. Remek Dąbrowski.
W ten sposób mierzy się korupcję w społeczeństwie. To nie oszustwo, jeśli nie ląduje się za to w więzieniu, i nie skandal, jeśli nigdy nie zostanie ujawniony. Na razie to jedynie tajemnice. Wszystkie lasy są ich pełne.
*
Sprawiedliwości nie mierzy się najbardziej wpływowym mieszkańcem, ale tym najbardziej bezbronnym. Prawdziwą miarą korupcji nie jest to, za co lądujemy w więzieniu, ale to, co jesteśmy zdolni ukryć.
(tamże)
urodzeni w odstępie kilku dni lub miesięcy, kilku lub kilkunastu lat. a jeśli żyjemy w tym samym czasie, by opiekować się sobą nawzajem? wspierać się wzajemnie każdego dnia myślą, chwilą, gestem.
257/365
Bezdzietność w wymiarze społecznym od podszewki poznałam. Drugie i trzecie dno bezdzietności zwiedziłam. Byłoby mi łatwiej, gdybym, nim ruszyłam w tę drogę, miała pod ręką tę książkę. Nie szarpałabym się tak długo z seksizmem przebranymi za: wątpliwą życzliwością, głupimi mądrościami, przemyślaną starannie bezmyślnością, najczystszymi projekcjami, współczuciem, któremu się wydaje, że coś o mnie wie, i najzwyklejszym w świecie chamstwem. Dużo nauczył mnie ten czas. Nie żałuję ani chwili.
Chcesz dowiedzieć się czegoś prawdziwego o życiu? Nie pytaj uprzywilejowanych. Nie pytaj białego o rasizm, nie wie, że dyskryminuje ze względu na kolor skóry. Nie pytaj mężczyzn o sytuację kobiet. Nie pytaj ludzi z wielkich miast, jak się żyje w ich kraju. Zapytaj tych, którzy są konkretnych przywilejów pozbawieni.
[romantyzując macierzyństwo] używają tej samej terminologii, co seksiści propagujący wizję z natury afirmujących życie kobiet karmicielek i wzmacniają w ten sposób główne dogmaty ideologii męskiej supremacji. Potwierdzają przez to, że macierzyństwo jest prawdziwym powołaniem kobiety, że kobiety, które nie są matkami, których życie bardziej skupia się na karierze, pracy twórczej czy politycznej, tracą coś ważnego i są skazane na emocjonalnie niespełnione życie. Choć nie atakują one otwarcie ani nie umniejszają roli kobiet, które nie rodzą dzieci, sugerują (podobnie jak czyni całe społeczeństwo), że macierzyństwo jest ważniejsze i bardziej satysfakcjonujące niż inne formy pracy kobiet.
*
Biologiczne doświadczenie ciąży i rodzenia, bez względu na to, czy jest bolesne, czy radosne, nie powinno być utożsamiane z twierdzeniem, że kobiece rodzicielstwo jest z konieczności lepsze od męskiego.
*
Słownikowe definicje określenia „ojciec” łączą je z akceptacją odpowiedzialności, nie zawierają jednak słów takich, jak „czułość” czy „przywiązanie”, choć słowa te wyznaczają znaczenie pojęcia „matka”.
*
Mężczyźni nie będą w równym stopniu uczestniczyć w pracach domowych dopóty, dopóki nie zostaną nauczeni, najlepiej już w dzieciństwie, że ojcostwo ma takie samo znaczenie, jak macierzyństwo.
*
Powinno istnieć pojęcie
prawdziwego rodzicielstwa,
które nie czyni rozróżnienia między
troską macierzyńską a ojcowską.
*
Mężczyźni są socjalizowani do tego, by unikać podejmowania odpowiedzialności za wychowywanie dzieci, i unikanie to jest wspierane przez kobiety, które wierzą, że macierzyństwo jest przestrzenią władzy, którą mogłyby utracić, gdyby mężczyźni w równym stopniu, co i one, uczestniczyli w rodzicielstwie. Wiele spośród tych kobiet nie chce dzielić się rodzicielstwem po równo z mężczyznami.
*
[…] problemy pojawiające się wtedy, gdy dziecko ma tylko jednego rodzica lub jest wychowywane wyłącznie przez kobiety: wychowywanie przez kobiety dostarcza dzieciom niewielu męskich modeli zachowań, utrwala przekonanie o tym, że rodzicielstwo jest zadaniem wyłącznie dla kobiet oraz wzmacnia męską dominację i lęk mężczyzn przed kobietami.
*
Dominacja zazwyczaj obecna w rodzinie – dorosłych nad dziećmi, mężczyzn nad kobietami – to różne formy opresji grupowej, które łatwo przekładają się na „prawomocną” grupową opresję innych ludzi, wyznaczaną przez „rasę” (rasizm), narodowość (kolonializm), „religię” albo „inne czynniki”.
// John Hodge
bell hooks, Teoria feministyczna. Od marginesu
do centrum,
przeł. Ewa Majewska,
Krytyka Polityczna, Warszawa 2022.
(wyróżnienie własne)
*
The Black Eyed Peas, Where Is The Love?
what's wrong with the world, mama?
people living like they ain't got no mamas
[…]
where is the love?
[…]
if you never know
[the] truth then
you never know love
[…]
we only got one world, one world
that's all we got one world, one world
Gdybym wyrobiła się z wyborem cytatów, ten wpis zaczynałby się tak: [t]ydzień odtruwania organizmu po konfeder(r)atach za mną. Niedzielne odliczanie literek, trzy. Nie wyrobiłam się z wyborem. W konsekwencji nie wyrobiłam z odcedzeniem najważniejszych dla mnie fragmentów z wyboru cytatów. Fusy wrażeń potrzebowały czasu, by osiąść, bym mogła wyrzucić te wyimki, które tylko na pierwszy rzut oka wydawały się tu niezbędne. Wyrzucanie zajęło mi dwa dni.
Czytając konfederatów, trawiąc każdą napotkaną tam kreaturę i każdy opisany, niemieszczący się w mojej głowie, incydent, obiecywałam sobie, że gdy skończę ten reportaż, do końca września czytać będę wyłącznie powieści. Nie na długo starczyło mi zaparcia. Już w środę z ciekawości zajrzałam do darmowego fragmentu świeżutkiej książki Patrycji Wieczorkiewicz i Aleksandry Herzyk, a tam na dzień dobry bell hooks trafia w punkt:
Porzuceni emocjonalnie przez rodziców i społeczeństwo w ogólności, chłopcy często przeżywają złość, którą nikt się nie przejmuje, dopóki nie prowadzi do agresywnych zachowań. Dopóki chłopcy, wypełnieni gniewem, spędzają całe dnie przed komputerem, nie mówią, nie budują relacji – nikogo nie obchodzą.
I przypomniało mi się, że koniecznie chciałam zajrzeć do jednej z jej książek. I nie wróciłam do danej sobie powieściowej obietnicy, tylko klik, klik i wiadomo co. I na kilka dni zniknęłam, nurkując w tej książce, zaraz po tym, gdy Przegryw zaznaczyłam do upolowania.
To książka dla średniozaawansowanych z optyki społecznej, czyli dwanaście rozdziałów o ślepej plamce przywilejów. Każda i każdy z nas doskonale wiemy i na bezdechu wymienimy, czego względem innych ludzi nam brakuje (np. pieniędzy, wykształcenia, kontaktów, wiary, zimnej krwi, pozycji społecznej, rodziny), ale świadomość tego, co mamy, zawsze kuleje, choćby nie wiem, jak ją ćwiczyć i rozszerzać. Czy potrafisz bez zastanawiania się podać korzyści, jakie masz z powodu białej skóry? A jest ona nie lada przywilejem.
Ta książka wyjaśniła mi, dlaczego nie kibicuję Kongresowi Kobiet; dlaczego dawno temu nie wypaliła Partia Kobiet; dlaczego tak wiele kobiet mówi: „nie jestem feministką”, co niezmiennie wprawia mnie w osłupienie; dlaczego mężczyźni śmieją się słysząc słowo feminizm i co realnie przykrywa ten ich śmiech.
W gruncie rzeczy socjalizacja kobiet i mężczyzn wspiera potrzeby kultury, w której żyjemy.
[…] Mężczyźni są z urodzenia nie bardziej agresywni niż kobiety bierne.
Patty Walton
*
To oczywiste, że społeczeństwo jest bardziej przychylne tym „feministycznym” żądaniom, które nie są groźne, czy nawet wspierają utrwalanie status quo.
*
Kobiety są grupą najbardziej poszkodowaną przez seksistowską opresję. Podobnie jak w przypadku innych form opresji grupowej, również seksizm dokonuje się poprzez struktury instytucjonalne i społeczne, poprzez jednostki, które dominują, wyzyskują czy opresjonują oraz przez same ofiary tych praktyk, socjalizowane, by zachowywać się w sposób, który wspiera istniejący stan rzeczy.
*
Mężczyźni nie są wyzyskiwani czy opresjonowani przez seksizm, ale istnieją sytuacje, w których cierpią oni wskutek jego istnienia.
*
Opresja seksistowska ma pierwszorzędne znaczenie nie dlatego, że leży u podstaw wszystkich innych form opresji, ale dlatego, że jest praktyką dominacji, której doświadcza większość ludzi, bez względu na to, czy są dyskryminowani, czy sami dyskryminują; wyzyskiwani czy sami wyzyskują.
[…]
W odróżnieniu od innych form opresji większość ludzi doświadcza seksizmu i/lub go praktykuje w kontekście rodziny. Jesteśmy zazwyczaj świadkami albo ofiarami rasizmu i dyskryminacji klasowej w sytuacjach, gdy wychodzimy poza dom, w szerszym kontekście społecznym.
*
[…] wiele dylematów dzisiejszego ruchu feministycznego zawdzięcza on kobietom z klasy średniej, które kształtowały ten ruch w taki sposób, by sprzyjał on ich oportunistycznym interesom klasowym.
*
Wiele kobiet ma opory przed wspieraniem feminizmu, ponieważ nie są pewne znaczenia tego słowa. Inne, zwłaszcza te pochodzące z wyzyskiwanych i opresjonowanych grup etnicznych, odrzucają to pojęcie, bo nie chcą być postrzegane jako zwolenniczki ruchu, który jest rasistowski; feminizm jest bowiem często utożsamiany z działaniami na rzecz praw białych kobiet.
*
Większość kobiet lepiej zna krytykę ruchu na rzecz wyzwolenia kobiet niż pozytywne znaczenia słowa „feminizm”.
*
Feminizm to walka na rzecz zniesienia seksistowskiej opresji. Jego celem nie jest poprawa sytuacji jakiejś wybranej grupy kobiet z określonej rasy czy klasy. Feminizm nie żąda dla kobiet większych przywilejów niż dla mężczyzn. Feminizm może zmienić życie każdego i każdej z nas w sensowny sposób.
*
[Feminizm] jest również dążeniem do przekształcenia społeczeństwa tak, by rozwój ludzi miał pierwszeństwo przed imperializmem, ekspansją ekonomiczną i zaspokajaniem potrzeb materialnych.
*
W sensie politycznym wzniesione na dominacji białych, patriarchalne państwo opiera się na rodzinie, która indoktrynuje swoich członków, wpajając im wartości wspierające hierarchiczną kontrolę i opartą na przemocy władzę. W związku z tym państwo ma żywotny interes w propagowaniu poglądu, że feminizm zniszczy życie rodzinne.
*
Kobiety, które są na co dzień wyzyskiwane i opresjonowane, nie mogą sobie pozwolić na to, by porzucić przekonanie, że jednak posiadają jakąś kontrolę nad swoim życiem, nawet jeśli jest to tylko kontrola częściowa. Nie mogą pozwolić sobie na postrzeganie samych siebie wyłącznie jako „ofiar”, ponieważ ich przetrwanie bezpośrednio zależy od ciągłego wykorzystywania tej nawet niewielkiej władzy, jaką posiadają. Dla tych kobiet wiązanie się z innymi kobietami w oparciu o wspólną wiktymizację byłoby psychologicznie demoralizujące. Wiążą się one z innymi kobietami na podstawie wspólnych form siły i posiadanych środków. To właśnie takie tworzenie więzi powinien wspierać ruch kobiecy. To ten typ więzi jest istotą siostrzeństwa.
Tworząc więzi z pozycji „ofiar”, białe działaczki na rzecz wyzwolenia kobiet nie musiały brać odpowiedzialności za konfrontowanie się z całą złożonością własnego doświadczenia. Nie zadawały sobie trudu analizy własnych seksistowskich zachowań wobec kobiet innych od siebie i nie badały wpływu przywilejów rasowych oraz klasowych na swoje relacje z kobietami spoza własnej rasy i klasy. Identyfikując się jako „ofiary”, mogły zrezygnować z odpowiedzialności za swoją rolę w podtrzymywaniu i praktykowaniu seksizmu, rasizmu i dyskryminacji klasowej, czego dokonywały uznając, że tylko mężczyźni są wrogami.
*
Czarne kobiety potrafiły białym kobietom zazdrościć (ich wyglądu, ich łatwego życia, atencji, z jaką podchodzą do nich „ich” mężczyźni); bać się ich (z powodu władzy ekonomicznej, jaką miały nad życiem wielu czarnych kobiet), a nawet je kochać (jako ich nianie czy służące), ale szacunek dla białych kobiet okazał się dla czarnych kobiet niemożliwy […]. Czarne kobiety nie odczuwają szczególnego podziwu dla białych kobiet jako kompetentnych, pełnych osobowości,
[…] zawsze widziały w nich rozkapryszone dzieci, śliczne i zepsute, ale nigdy prawdziwych dorosłych zdolnych do rozwiązywania prawdziwych problemów tego świata.
// Toni Morrison
*
Białe kobiety z klasy średniej zainteresowane problematyką praw kobiet są z oczywistych powodów zadowolone z prostych definicji. Retorycznie wpisując się w tę samą kategorię społeczną, co kobiety faktycznie opresjonowane, mogą spokojnie pomijać problemy rasy i klasy.
Kobiety z niższych klas społecznych, szczególnie te, które nie są białe, nie będą definiowały wyzwolenia kobiet jako zrównania statusu kobiet i mężczyzn, ponieważ na co dzień konfrontują się z tym, że nie wszystkie kobiety mają taką samą pozycję społeczną. Mają one przy tym świadomość, że wielu mężczyzn z ich grup społecznych podlega wyzyskowi i opresji. Wiedząc, że mężczyźni z ich grup społecznych są pozbawieni społecznej, politycznej i ekonomicznej władzy, nie uznałyby za wyzwolenie zrównania własnej pozycji społecznej z tą, jaką zajmują oni. Choć zdają sobie sprawę z tego, że seksizm daje mężczyznom z ich grup społecznych przywileje, do których one same nie mają dostępu, postrzegają przesadną artykulację męskiego szowinizmu w wykonaniu mężczyzn z ich grupy raczej jako wynik poczucia bezsilności i bezradności w ich relacjach z mężczyznami z grup posiadających władzę niż wyraz ich generalnie uprzywilejowanej pozycji społecznej.
*
Białe kobiety i czarni mężczyźni znają obie strony sytuacji – mogą funkcjonować w roli opresora albo podlegać opresji. Czarni mężczyźni mogą być ofiarami rasizmu, ale seksizm daje im możliwość działania z pozycji opresora w stosunku do kobiet. Białe kobiety z kolei mogą stać się ofiarami seksizmu, ale rasizm pozwala im na wyzyskiwanie i opresjonowanie czarnych. Obie te grupy stworzyły ruchy społeczne, które umożliwiały im działanie na rzecz własnego interesu i wspieranie ciągłości opresji innych grup. Seksizm czarnych mężczyzn podważa walkę z rasizmem, podobnie jak rasizm białych kobiet stanowi przeszkodę dla zwalczania seksizmu.
*
Uprzywilejowane feministki zasadniczo nie potrafiły mówić do różnych grup kobiet, rozmawiać z nimi oraz zabierać w ich imieniu głosu, ponieważ albo nie w pełni rozumiały wzajemne relacje zachodzące między opresją płciową, rasową i klasową, albo nie traktowały tych relacji poważnie. Feministyczne analizy sytuacji kobiet skupiają się zazwyczaj wyłącznie na płci społeczno-kulturowej […]. Odzwierciedlają typową dla zachodniego patriarchalnego umysłu tendencję do fałszowania rzeczywistego życia kobiet poprzez nacisk na to, że płeć społeczno-kulturowa jest jedynym wyznacznikiem sytuacji kobiet.
*
Kiedy ruch na rzecz wyzwolenia inspiruje się głównie nienawiścią do wroga, a nie wyobrażeniem nowych możliwości, zaczyna się on stawać przyczyną własnej klęski.
*
[…]
feminizm nie polega na tym, żeby osiągnąć sukces, zostać dyrektorką w korporacji lub wygrać wybory; nie polega on też na tym, by tak jak mąż robić karierę, jeździć na narty, spędzać dużo czasu z partnerem i dwójką uroczych dzieci – a wszystko dzięki temu, że masz gosposię, która czyni to wszystko możliwym, ale sama nie ma pieniędzy lub czasu na takie życie; feminizm nie polega też na tym, by otwierać Bank Kobiet albo spędzić weekend na drogim warsztacie, który zrobi z ciebie kobietę asertywną (ale nie agresywną); przede wszystkim zaś nie polega on na tym, że stajesz się agentką CIA, policjantką czy generałką piechoty morskiej.
// Carol Ehrlich
*
W systemie kapitalistycznym patriarchat ma taką konstrukcję, że seksizm ogranicza zachowania kobiet w pewnych sferach, choć zarazem daje im wolność w innych. Brak ekstremalnych ograniczeń sprawia, że wiele kobiet nie bierze pod uwagę tych obszarów, w których się je wyzyskuje czy dyskryminuje ze względu na płeć; mogą one nawet żywić przekonanie, że nie ma żadnej opresji względem kobiet.
*
Być na marginesie to zarazem być częścią całości, ale również pozostawać poza centrum.
*
Radykalny feminizm, i nie obejmuje to w żaden sposób wszystkich stanowisk w ruchu wyzwolenia kobiet, postuluje, że dominacja jednej istoty ludzkiej nad inną jest najbardziej podstawowym złem w społeczeństwie. Jego celem jest walka z dominacją w stosunkach między ludźmi.
// Celestine Ware
*
Rasizm uczy rozdętego poczucia ważności i wartości, zwłaszcza kiedy współwystępuje z uprzywilejowaną pozycją klasową.
*
Bunt jest stadium w rozwoju rewolucji, lecz nie jest on samą rewolucją. Jest ważnym etapem, gdyż odpowiada „powstaniu”, stanowi potwierdzenie przez uciskanych ich własnego człowieczeństwa. Bunt stanowi dla opresjonowanych i wszystkich innych osób wyraźną informację o tym, że sytuacja jest już nie do zniesienia.
[…]
Bunt wstrząsa społeczeństwem, lecz nie dostarcza tego, co niezbędne dla budowy nowego porządku społecznego.
// Grace Lee Boggs i James Boggs
*
Nie ma w naszym społeczeństwie sposobu zarobienia dużych pieniędzy – żadnego sposobu – który nie wiązałby się z wyzyskiem innych ludzi.
// Vivian Gornick
*
[…] wszyscy jesteśmy ranieni przez sztywne role płciowe.
*
[…]
samo stwierdzenie „mężczyźni są wrogami” było w gruncie rzeczy po prostu odwróceniem męskiej supremacyjnej doktryny „kobiety są wrogami” – starej interpretacji rzeczywistości powtarzanej od czasów Adama i Ewy.
Z perspektywy czasu widać wyraźnie, że nacisk na wizję „mężczyzny jako wroga” odwracał uwagę od poprawy relacji między kobietami i mężczyznami oraz od sposobów, które umożliwiłyby mężczyznom i kobietom wspólne oduczanie się seksizmu.
*
Stwierdzenia takie, jak „każdy mężczyzna to wróg” i „wszyscy mężczyźni nienawidzą kobiet” wrzucały wszystkich mężczyzn do jednego worka, sugerując tym samym, że mają oni równy dostęp do męskich przywilejów.
*
Z perspektywy społecznej jednak wszystko wygląda zupełnie inaczej. Im jesteś bogatsza, tym mniejszą uwagę zwracasz na tych, od których zależysz. Pieniądz może ci kupić całkiem sporo dystansu. Jeśli masz go wystarczająco dużo, możesz nawet nie musieć nigdy nikogo widywać. To wielki luksus mieć pełną kontrolę nad tym, na co spoglądasz
[…].
// Cathy McCandless
*
Feministyczne działaczki często mówią o wykorzystywaniu kobiet przez mężczyzn w taki sposób, jakby było to egzekwowanie jakiegoś przywileju, a nie wyraz moralnego bankructwa, szaleństwa i dehumanizacji. […] Ideologia seksistowska dokonuje u mężczyzn takiego prania mózgu, że wierzą oni, iż ich brutalne wykorzystywanie kobiet przynosi im korzyści, które w rzeczywistości nie istnieją. Jednak feministyczne działaczki potwierdzają tę logikę, podczas gdy powinnyśmy stale nazywać takie działania po imieniu, wskazując, że są to wypaczone relacje władzy, ogólny brak kontroli nad własnym postępowaniem, emocjonalna bezsilność, skrajna irracjonalność czy, w wielu wypadkach, zwyczajne szaleństwo. […] Tak długo, jak mężczyźni będą przechodzili pranie mózgu, które pozwala postawić znak równości między brutalną przemocą wobec kobiet i przywilejem, nie będą oni potrafili zrozumieć szkód, jakie wyrządzają samym sobie i innym, nie będą też mieli żadnej motywacji do zmiany.
*
[…]
ciężkie czasy mają doskonały wpływ
na otwieranie ludziom oczu.
*
[…]
czytanie i pisanie pomaga jednostkom rozwijać wyobraźnię i umiejętność myślenia.
[…] dostęp do rozmaitych interpretacji rzeczywistości zwiększa umiejętność samodzielnego myślenia, działania wbrew normom kultury i tworzenia alternatyw dla społeczeństwa – każda z tych rzeczy ma dla działania politycznego fundamentalne znaczenie.
// Charlotte Bunch
*
Twierdzenie, że kobiety muszą uzyskać władzę, zanim będą mogły skutecznie stawić opór seksizmowi, jest zakorzenione w fałszywym przekonaniu, że kobiety nie posiadają władzy. Kobiety, nawet te spośród nas, które są najbardziej uciśnione, sprawują jakąś władzę. […] Jedną z najbardziej znaczących form władzy, jaką posiadają uciśnieni, jest „odmowa uznania takiej definicji ich samych, która jest narzucana przez tych, którzy posiadają władzę”.
*
Ucząc się wykonywania prac domowych, dzieci i dorośli podejmują odpowiedzialność za porządkowanie materialnej rzeczywistości wokół siebie. Uczą się cenić to, co ich otacza i o to dbać. Ponieważ tak wielu chłopców w ogóle nie uczy się prac domowych, gdy dorastają, są kompletnie pozbawieni szacunku dla otoczenia i często brakuje im umiejętności dbania o siebie i dom.
*
[…] bycie mężczyzną jest równoznaczne z posiadaniem siły, agresją i wolą dominacji oraz stosowaniem przemocy; zaś bycie kobietą oznacza słabość, bierność oraz wolę karmienia i afirmacji życia innych. Takie dualistyczne myślenie tymczasem stanowi podstawę wszystkich form społecznej dominacji w społeczeństwach Zachodu.
*
[…]
miłość jest aktem odwagi, a nie lęku
[…].
Paulo Freire
(1921–1997)
*
Wielu rodziców uczy swoje dzieci, że przemoc jest najprostszym i najbardziej akceptowalnym sposobem zakończenia konfliktu i potwierdzenia władzy. Mówiąc rzeczy takie, jak „Robię to tylko dlatego, że cię kocham”, kiedy używają przemocy fizycznej wobec swoich dzieci, rodzice nie tylko zrównują przemoc z miłością, ale też proponują im taką wizję miłości, która utożsamia ją z bierną akceptacją, brakiem wyjaśnienia i dyskusji. W wielu domach małe dzieci i nastolatki dowiadują się, że ich chęć przedyskutowania z rodzicami różnych kwestii jest przez nich odbierana jako podważanie rodzicielskiej władzy czy autorytetu, jako „niekochanie ich”. Rodzice używają siły, by odpowiedzieć na to, co uznają za zamach na swój autorytet. […] Miłość i przemoc są w naszym społeczeństwie tak mocno ze sobą związane, że wiele osób, szczególnie kobiet, boi się, że wyeliminowanie przemocy doprowadzi do utraty miłości.
*
Podobnie jak większość mężczyzn, większość kobiet jest od dzieciństwa uczona, że dominacja i kontrola to podstawowe formy ekspresji władzy. Choć kobiety jeszcze nie zabijają w wojnach i nie kształtują polityki rządów na równi z mężczyznami, to wierzą one, podobnie jak grupy mężczyzn u władzy oraz w ogóle większość mężczyzn, w dominującą ideologię naszej kultury. Gdyby to kobiety miały władzę, społeczeństwo nie zostałoby zorganizowane inaczej niż teraz. Zorganizowałyby je inaczej tylko wtedy, gdyby miały inny system wartości.
*
[Nancy Hartsock] te jej [władzy] interpretacje, które są kreatywne i afirmujące życie, te, które zrównują władzę ze zdolnością do działania, z siłą i umiejętnościami, z działaniami, które dają poczucie spełnienia.
*
Okazywanie wrogości jako cel sam w sobie jest bezużyteczne, ale kiedy staje się katalizatorem popychającym nas do większej jasności i zrozumienia, spełnia ważną funkcję.
bell hooks, Teoria feministyczna. Od marginesu
do centrum,
przeł. Ewa Majewska,
Krytyka Polityczna, Warszawa 2022.
(wyróżnienie własne)

Wydarzenia takie, jak to, które na początku wydają się wyłącznie negatywne ze względu na napięcie czy wrogość, mogą prowadzić do pozytywnego rozwoju. Jeśli kobiety będą zawsze szukały „bezpieczeństwa”, unikały konfrontacji, być może nigdy nie doświadczymy żadnej rewolucyjnej zmiany, żadnej transformacji, tak indywidualnie, jak i zbiorowo.
*
Seksizm, rasizm i dyskryminacja klasowa oddzielają kobiety od innych kobiet.
*
Kiedy kobiety walczą z prawdziwym oddaniem o to, byśmy zrozumiały dzielące nas różnice, byśmy zmieniły błędne, zaburzone perspektywy, kładą podwaliny pod doświadczenie politycznej solidarności. Solidarność to nie to samo, co wsparcie. Aby jej doświadczyć, musimy mieć wspólne interesy, przekonania, cele, które nas jednoczą w budowaniu siostrzeństwa. Wsparcie może być okazjonalne. Może zostać udzielone i równie łatwo odebrane. Solidarność natomiast wymaga nieprzerwanego, ciągłego zaangażowania.
*
Nie jesteśmy opresjonowane w równym stopniu. Nie ma się co z tego cieszyć. Musimy mówić z własnego wnętrza, z perspektywy własnego doświadczenia, naszej opresji – branie na siebie opresji kogoś innego nie jest żadnym powodem do dumy. Nie powinnyśmy nigdy mówić w imieniu osób, których doświadczeń nie przeżyłyśmy.
Isabel Yrigoyei
*
Gdy rozmawiam z białymi kobietami o więzach rasowych, często negują ich istnienie; przypomina to mężczyzn seksistów, którzy negują swój seksizm. Dopóki białe kobiety nie zrozumieją dominacji białych i jej nie podważą, nie ma miejsca na więzi między nimi i kobietami z innych grup etnicznych.
*
Jedna z azjatyckich studentek pochodząca z Japonii tłumaczyła, że ma opory, by uczestniczyć w organizacjach feministycznych, bo działaczki feministyczne zwykle mówią bardzo szybko i bez przerwy, wszystko chwytają w lot i błyskawicznie udzielają odpowiedzi. Jej natomiast od dzieciństwa wpajano, że zanim zabierze się głos, trzeba się przez chwilę zastanowić, rozważyć wpływ własnej wypowiedzi na innych – co jej zdaniem charakteryzuje większość Amerykanów azjatyckiego pochodzenia.
*
Podziały między kobietami wynikają z seksistowskich postaw, rasizmu, przywilejów klasowych oraz mnóstwa innych uprzedzeń. Wspierające więzi między kobietami mogą pojawić się tylko wtedy, gdy stawimy czoła tym podziałom i podejmiemy kroki konieczne dla ich eliminacji.
(tamże)
naprawdę nie mogę włożyć ulubionych spodni na święta? ile mi tych świąt zostało?
wymarzone spodnie, na tyłek wciągnięte kilka choinek i niekupionych wielkanocnych baranków później, wyciskały łzy do środka, bo obowiązywał świąteczny zakaz łez na zewnątrz.
254/365
#shortStories

fot. Funfel Saxifragi, fragment.
Dialog nie może […] istnieć bez obecności
głębokiej miłości do świata i ludzi.
Nazywanie świata, które samo jest aktem
tworzenia i odtwarzania, jest niemożliwe,
jeśli nie łączy się z miłością.
Paulo Freire
(1921–1997)
Miłość jest zarazem podstawą dialogu i samym dialogiem.
Niedzielne odliczanie literek, dwa. Czytałabym tę książkę w sierpniu, bo przynależy do sierpniowego koloru lektur, ale ukazała się dopiero we wrześniu. Ty samym władanie sierpnia w moim sercu rozciągnęło się o dodatkowe sześć dni.
Po co mi takie lektury? Pytał już nie raz Sadownik. Po to, by dzielić z kimś wszystkie kolory — ich cienie i półtony — które niesie ze sobą żałoba po bardzo ważnej w naszych życiach Osobach. Współdzieląc wszystko to, co między wierszami i akapitami, łatwiej mi stanąć obok siebie i przyjrzeć się temu, co dzieje się we mnie, łatwiej mi to rozumieć, łatwiej na nowo układać nieukładalne puzzle życia. Po to mi te lektury. Nie szukam ich, ale one mnie znajdują. Nie czytam ich, ja je połykam.
Wszystko, co teraz piszę, trochę traci sens w obliczu tego, co dzieje się w Ukrainie. Rosyjscy żołnierze zabijają jej cywilnych obywateli dla samego zabijania. Jakby sprawiało im to przyjemność. Czy w każdym człowieku drzemie Lucyfer? Chyba jednak nie, bo część Rosjan, acz niewielka, albo wyjeżdża z Rosji, albo demonstruje sprzeciw wobec wojny. Mimo że grozi za to nawet piętnaście lat więzienia.
Andriy Khlyvnyuk, Ой у лузі червона калина.
* * *
Tomek dowiedział się o tragicznych losach większości członków uchodźczej grupy. O ucieczce, o śmierci bliskich, o zburzonych domach, o głodzie, poczuciu beznadziei i tym, co najgorsze – ciągłym, bezlitosnym strachu. O tym wszystkim, o czym los pozwolił nam zapomnieć i martwić się bzdurami.
*
Życie tak wielu ludzi jest zupełnie inne, niż nasza pobieżna ocena może sugerować.
*
Każda śmierć jest nieodwracalna i może dlatego tak bardzo się jej boimy. Boimy się tej własnej i śmierci najbliższych, a z taką beztroską zabijamy obcych. Szczególnie obcych gatunkowo.
*
Teraz, z perspektywy straty i czasu, jaki mija, zapominam złe chwile, a wyraźnie widzę wszystko, co mi dawał. Dopiero dziś wiem, jak to było ważne.
Szkoda, że nie wiedziałam wcześniej.
*
Gdy tylko podnosił się z łóżka i schodził na dół, zapalał papierosa i siadał przy stole. Potem całował Bubka i każdego zwierzaka, który wspinał mu się na kolana, i zapalał drugiego. Wstawiał wodę na herbatę i zapalał trzeciego.
Prosiłam: – Pal co drugiego.
Godził się bez oporów i każdy następny był drugi.
*
Trudno jest obcować z introwertykami. Trzeba dać im czas. […] Sądzę, że to, co dzieje się w środku introwertyka, zadziwiłoby każdego pirotechniczną mocą.
*
Dalej nie wierzę, że to się stało. […] Siedzę przy stole i patrzę na Twoje krzesło. Puste.
*
Dziś umarł malutki jeżyk. […] Wiem, wszyscy umieramy, ale smutno mi. Ostatnio ciągle mi smutno.
*
Tak to jest z tą śmiercią, każdy się jej boi, ale nie każdy z tego samego powodu.
*
Dreptaliśmy w kółko, wypatrując podgrzybków, gdy nagle Tomek zaczął bezgłośnie przywoływać mnie skinieniem ręki. Podeszłam cichutko i cóż widzę? Na ziemi leży duży, dorodny łoś. Zbliżyliśmy się o kilka kroków, a on tylko patrzył, jakby nie miał zamiaru wstawać. Tomek uznał, że na pewno potrącił go samochód i zwierzę ostatkiem sił dowlokło się do tego miejsca.
Co robić? Nie można go było zostawić […]. Już w miarę spokojni, bo za kilka godzin miał przyjechać po łosia profesjonalny transport, zastanawialiśmy się, co będzie ze zwierzęciem po tym, jak zostanie mu udzielona pomoc. Nadjechał leśniczy i zaoferował doskonałe miejsce na rekonwalescencję.
– Pewnie ma złamaną nogę – gdybaliśmy, popijając herbatę z termosu. Nagle łoś wstał, otrzepał się, po czym oddalił się spokojnym, równym krokiem. Ucieszyliśmy się jak dzieci! Szybko odwołaliśmy „pogotowie ratunkowe”, a w domu śmialiśmy się z całej sytuacji do późnego wieczora, a nawet jeszcze następnego dnia rano. Nasz łoś stał się symbolem tego, że zawsze może być lepiej, niż się wydaje na pierwszy, a nawet drugi rzut oka.
*
Zawsze przed snem proszę Cię „wróć choć we śnie”. A Ty nie wracasz.
*

*
Ważne, że było. A może jest dalej?
Tak bym chciała, żebyś gdzieś był.
Dorota Sumińska, Moje życie z Tomkiem,
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2023.
(wyróżnienie własne)

Teraz nie robię ani jajecznicy, ani pasty. Czasem gotuję na twardo, ale już mi tak nie smakują.
Nie mam też kogo spytać: Co ci się śniło?
*
I to jest to straszne oblicze śmierci. Nie ona sama, ale ból, jaki wywołuje w sercach tych, co zostali po drugiej stronie.
(tamże)
Tydzień odtruwania organizmu po konfeder(r)atach za mną. Niedzielne odliczanie literek, raz. Poezji prozą mi się zachciało. Trafiłam w dziesiątkę.
To książka z cyklu tych, które nazywam sierpniowymi, czyli tymi, które dotykają nieodwracalnego. Miłość, intymność trudnych sytuacji, bezsłów, czas i los grają tu pierwsze skrzypce. I dedykacja, w której mieści się nieskończona liczba światów, za którymi tak bardzo tęsknię.
Utracie.
I jeszcze – ptakom.
// dedykacja
*
Otwiera oczy i jeszcze przez sekundę można w nich zobaczyć drugą stronę życia, sen.
*
Mówię: Wiesz, zawsze chciałam być suką tej wsi, mieć cały Maj na własność. Nie znać granic. Kusiło mnie, żeby być daleko od tego, co ludzkie. Mieć psie ciało i zgodnie z nim postępować, ulegać głodowi, niczego sobie nie odmawiać. Łasić się tylko do wybranych, podgryzać i oszczekiwać wszystko inne. Być wybredną suką. Kochać jednego człowieka, wobec niego mieć obowiązki, jego słuchać. I jeszcze: znikać na wiele dni. Mieć do tego prawo, korzystać.
Korzystać, powtarza Ann.
Szczekania niosą się i budzą kolejne dźwięki.
Wyje cała wieś.
*
Szpic nie pozwala się do siebie zbliżyć. Przyjmuje jedzenie, ale nic za to nie daje, nie towarzyszy, nie szczeka, nie przywiązuje się do nikogo.
[…]
Nie wiadomo, gdzie spędza noce, mówię do Ann, która wyniosła mu przed dom miskę z wodą i kości świni, których dziadek specjalnie z myślą o Szpicu nie wyssał.
Wyobraź sobie, mówi ona, że on jest nocą, zatem jest wszędzie.
Przytakuję, podoba mi się ta myśl.
*
Całuję go w pysk, którym on kłapie na sen.
*
Dunaj nie stawia czoła burzy, chce ją przeczekać. Chowa się w szafie w sieni. Zakopuje się w obrusy i narzuty.
*
Wołam psa. Dunaj, widziałam to przed pójściem po krowy, zakopał się w stodole, w sianie. Rozpoznał jednak teraz odejście burzy i mój gwizd.
*
Dunaj tym razem skrył się pomiędzy krowami. Przyglądam się tym wielkim ciałom i temu trzęsącemu się psu. Ich siła go uspokaja, zasypia pomiędzy nimi. Mieszają się tu części ciał: psia głowa, miękkie wymiona, rogi, ciepłe pyski.
* * *
Czasem zapominam, ile mam sił w rękach. Czasem nie dostrzegam, że podnoszę na siebie rękę. Zapominam się w tym.
*
Należy ochrzcić chorobę, stworzyć dla choroby dobre warunki, przyjąć ją, mówię. Teraz jest członkiem rodziny. Należy jej się imię, które coś znaczy, które kojarzy się z życiem, nie ze śmiercią. Należy mówić do choroby i w tym mówieniu nie zapominać o chorej. Należy podejść chorobę, spróbować ją oswoić. Nadać jej imię. Tak, dobrze mówisz, jak psu. Tak jak psu.
Oswoić chorobę?, dopytuje.
Snuć chorobę jak opowieść. Opisywać ją, żeby było w niej życie, mówię. Karmić ją jak zwierzę, nie zapominając przy tym o chorej, ale pamiętając, że choroba i babka to nie jedno. Choroba to, wyobraź sobie, huba, która obrosła ten dom.
A gdyby dać jej imię po zmarłej?, dopytuje.
Choroba nie znosi śmierci, to jest jej koniec, przekonuję.
Ufam temu, co mówię. Przyglądam się temu, co wypowiedziałam, dziwię się kategoryczności moich osądów, ale ciągnę to: Nazwiesz chorobę imieniem zmarłej, to podejdzie babce do gardła. Będzie się mścić. Choroba ma w sobie coś ze zdradzonej kobiety. Choroba nie wybaczy, nie cofnie się. Jeśli chorujące ciało drga, boi się, to rozgaszcza się w nim. Rośnie. Choroba nie znosi konkurencji, jeśli rośnie, to zajmuje to, co dookoła: rośliny, ściany domu, grube zimowe płaszcze.
[…]
Najchętniej jej chorobie nadałabym imię wzięte z przekleństwa, mówi.
Nie wzywaj imienia przekleństwa, mówię jej, takie imię wróci, zajmie ci brzuch lub pierś. Rozkwitnie.
*
Wzrok potrzebuje zieleni […].
*
Odkąd choroba zamieszkała w naszym domu, śnią mi się zwierzęta porażone wścieklizną, mówi. Śnią mi się psy wygrzebujące dziury pod agrestem i układające tam swoje ciała.
Przytakuję.
Chorujemy wszyscy, wszystkim nam choroba podchodzi do gardła, myślę.
*
Wychodzę na werandę i zapalam klubowego. Pomiędzy machami mówię: Choroba jako kurewstwo i jako błogosławieństwo.
*
Ann jest piękna w chwilach, kiedy bierze na usta nasze choroby i mówi o nich jak o czymś chwilowym, jak o czymś, co trzeba przeleżeć, na co istnieje lek.
[…]
Choroba to przebiegła pani, pracuje wolno, starannie, w ciągu dnia odwraca uwagę od chirurgicznych cięć w ciele chorego. Z pewnością przyśpiesza ruchy w ciągu nocy. Zmiany są na tyle delikatne, że można je zaobserwować tylko z perspektywy kilku dni niewidzenia, bo jeśli jest się przy chorym dzień w dzień, godzinę za godziną, to ma się w sobie ślepość, która musi się brać z zaufania do życia. Myślę o tym długo w śnieżną noc.
*
Karmicie chorobę, nie mnie, mówi babka.
Karmimy życie, mówię.
Kurwa, myślę.
*
Wchodzę do wanny, zanurzam ciało w wodzie.
Klamka przechyla się ku podłodze. Drzwi otwiera Ann. Nie puka. Odkąd zachorowała babka, w tym domu się nie puka. Choroba pootwierała wszystkie drzwi.
Wszędzie można wejść, nie ma tu miejsca na intymność, nie możemy sobie tutaj na nią pozwalać.
Wszystko jest wystawione na widok.
Wszystko przygląda się wszystkiemu.
Wszystko patrzy na wszystko.
Wszystko stało się wspólne.
Pachnie lasem, mówi Ann.
Tak, przytakuję.
Podpalmy go, mówi i wyjmuje papierosa.
Siada na podłodze, opiera plecy o wannę, jej głowę mam na wyciągnięcie dłoni. Odchyla ją do tyłu. Zamyka oczy. Jest piękna. Papierosa nosiła ze sobą cały dzień w przedniej kieszeni koszuli. Podpala go, zaciąga się i podaje mi z celebracją, jakby podawała hostię.
Palenie choroby, mówię, zaciągam się i zanurzam ciało w wodzie.
Wystaje z niej już tylko dłoń z papierosem. Po chwili czuję, że odbiera mi go Ann.
*
Ona rzuciła wtedy na mnie przekleństwo.
Chciałbyś, żeby je z ciebie zdjęła?, pytam.
Nie, odpowiada, nie.
*
Mam dla ciebie historię o jednym ze zwierząt, takim, które zmartwychwstaje w chłodzie i wilgoci, a ginie w wietrze i słońcu. To jedyne zwierzę, któremu nie nadałam tu imienia. Nie potrzebuje imienia. Przybiera różne kształty, nic nie waży. Zawsze wychodzi z jednego miejsca. Lata temu podglądnęłam, skąd się sączy. Jest taka jama w południowym brzegu potoku. Wychodzi stamtąd.
Nazywasz mgłę zwierzęciem?, pyta Ann.
Tak.
*
Dzwonią i wpraszają się. Zapraszam, mając nadzieję, że będzie tak jak wcześniej, że nikt się nie zjawi. Mylę się. Wielka jest bowiem siła przyciągania choroby i ciekawy dla oczu innych jest jej spektakl.
[…]
Goście mówią wiele, zajmują usta słowami.
To ciekawe, ludzie, którzy przyjeżdżają pooglądać chorobę, nie potrafią mówić w języku, który przystawałby do choroby, myślę. Mówią o śmierci, intensywnie, z uporem. Płaczą. Babka przerabiała to już wiele razy, jest niewzruszona.
Moja babka jest silna, myślę.
Powiedzcie coś o życiu, prosi gości.
*
Choroba babki trwa już milion lat, mówię do Ann.
Tak, milion lat, przytakuje, niech trwa.
*
Pij, mówi Ann, podtykając mi termos pod usta.
Herbata z dzikiej róży parzy mój język.
Wszyscy jesteśmy tu chorzy, zaczyna, wszyscy.
[…]
Patrzę w Ann. Jest piękna. Pachnie szałwią.
Przyszłam tu po twoich śladach, po drodze widziałam inne, ale tylko twój był powłóczysty, bo nawet chodzisz tak, że widać, że chodzisz chora, dotknięta czymś. Wszyscy jesteście w tym domu chorzy, wiesz?
*
Słowo pracuje w jej ustach, jest krągłe, ale są w nim miejsca napięć, które w odpowiednich punktach łagodnieją.
*
Róża, twoja wnuczka jest bez męża, wiesz, że wszystkie niezamężne mają stroić. Niech przyjdzie w pierwszą sobotę grudnia. Trzeba, żeby stroić kościół, ubierać choinki, myć podłogi. Powiedziałam im na to, że moja wnuczka, że ty, jest w świecie. Sprowadź ją, powiedziała mi jedna z nich, inna, ta, która usługuje na plebanii. Powiedziałam im, że moja wnuczka jest zamężna ze światem, tak im powiedziałam, i dodałam, że już nie należy do nas. Cofnęły się i wyszły z sieni. Możliwe, że je uraziłam, ale nikt kobietom tego domu nie będzie rozkazywał.
*
Nocą budzą nas uderzenia konarów o szybę. Wiatr ochłodził ciało domu, pracuje w jego kościach.
*
Lubię podtrzymywać ogień, wzniecać ciepło, lubię w tej chorobie zajmować czymś ręce. Suche gałęzie poddają się moim dłoniom, w takich chwilach wiem, że będzie z tego gorąc dla mojej chorej.
Tego ranka wkładam do piecyka wysuszone gałęzie choinki. Dziadek ma w zwyczaju zabijać drzewka. Robi to dla ich zapachu. Chce, żeby nosiły ciężar posypanych brokatem bombek, żeby lśniły anielskimi włosami. Później, tuż po kolędzie, wpycha drzewko do komórki i czeka rok, aż wyschnie. Po roku przeznacza je na podpałkę.
*
[…] kolejny raz tego dnia wchodzę w sen.
*
Tylko wtedy, kiedy Ann jest blisko, orientuję się w czasie. Ann pilnuje czasu. Wie. […] to, co za oknem, nie podpowiada, czy to poranek, czy wczesny wieczór.
*
Zwęszyli utratę.
Zwęszyli słabość.
Zwęszyli potrzebę.
Dziadek nie mówi mi o szczegółach, o interesach z tymi ludźmi. Tyle: To wszystko dla babki.
*
Łakoma jest żałoba, myślę.
*
Widzę, że jej wzrok podąża za światłem, które rzuca szybka niedziałającego zegarka, który mam na nadgarstku. Mam go po ojcu, a czas jest w nim zatrzymany na chwili jego odejścia.
*
Opowiadamy, tym napędzamy życie.
*
Wiatr jest pieśnią ziemi i wchodzi w las. Wiatr pracuje w konarach drzew, jest ciepły, suchy. Tym, których napotyka na swojej drodze, podchodzi do oczu, napełnia im gardła. Nie można nim swobodnie oddychać, pochłania cały tlen, chociaż sam nim jest, myślę.
Wiatr miele las.
[…]
Ann we wczesnojesiennym wietrze jest śliczna, bezbronna, blada.
Wiatr jest pieśnią ziemi, mówię.
Jest duchem lasu.
Jest sumieniem lasu.
Jest krwiobiegiem.
Jest litanią.
Pachnie.
Śpiewa.
Ściemnia się, mówi Ann.
Wiatr to opada, to podnosi się z drzew.
Czy wiatr nie zmienił biegu wydeptanych przez zwierzęta ścieżek?, pyta Ann.
Ona nie ufa wiatrowi, słyszała o nim straszne historie.
Jeśli wiatr upatrzy sobie ofiarę, to zaczyna wiać w niej, w środku, mówi.
Ann nie chce wpuszczać wiatru w siebie.
Boi się.
Boję się, mówi.
[…]
Ale teraz jesteśmy w lesie. Wiatr podchodzi do nas.
Jest silnym zwierzęciem, myślę.
Jeśli wciągniesz w siebie wiatr, tak jak wciągasz powietrze, to będzie już w tobie wiał, mówi Ann, zatykając dłonią moje usta. Nie oddychaj nim. Idź ścieżką wydeptaną przez jałówki, wydaje polecenie, odejmuje dłoń i pozwala mi oddychać.
*
Tak wiele jest w nim cichego, myślę. Jak usłyszeć, co w nim?
*
Najstraszniejsza jest wtedy, kiedy patrzy tak, że nie wiadomo, do kogo należą jej oczy.
*
Jej twarz drga, coś się w niej uśmiecha, ale nie usta. Spuszcza wzrok.
Małgorzata Lebda, Łakome,
Wydawnictwo Znak, Kraków 2023.
(wyróżnienie własne)

Myślę, że każdy ma jakieś dzikie w sobie.
Twoje dzikie jest jeleniowate?, pytam.
Przytakuje.
A twoje?
Hmm, mruczę, moje mogłoby być z lisa.
*
Co mam z tym zrobić?, pytam.
Karmić, mówi.
*
Nie krzyczę. Nie podnoszę głosu. W tej rodzinie każda czułość dzieje się w ciszy. Dźwięk zostaje u mnie w środku i rozchodzi się po wnętrzu i tam drga, drga.
*
Myślę sobie, że piękne są byty, które wzmacniają inne byty.
*
Idzie czas, trzeba uzbroić się w drewno, w miód, mówi.
*
Rytuały, ceremonie zawsze będą we mnie, myślę.
(tamże)
fot. Hawwa.
Dziś dziewczyny wróciły z miejsca, w którym nas w tym roku nie będzie.
patrzę na ciebie*. patrzę i już wiem, że zawsze potrzebuję pamiętać, że jesteś tajemnicą. gdy widzę ją w tobie, ruszam w podróż, o której zawsze marzyłam.
251/365
_________
* dziś jesteś marzeniem, tęsknotą, wspomnieniem.
dziś, pierwszy raz nie do lekarza, nie na rentgen, usg czy tomo, nie na operację, nie na zdjęcie szwów, nie na rentgen kontrolny. dziś do fryzjera a potem.
skończyłam czytać książkę, na której publikację czekałam ponad dwa miesiące, którą kupiłam w przedsprzedaży tydzień temu, a dziś o drugiej w nocy miałam na czytniku.
249/365
Ciągle myślę o tym, jak płytko patrzymy na świat. Jak mało zauważamy, a potem, gdy jest już za późno, tęsknimy za niezauważonym.
Dorota Sumińska, Moje życie z Tomkiem,
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2023.
*
Krystyna Prońko, Małe tęsknoty,
White Raven’s Favorites Playlist 2022, #74.
zdziwiona, że zebrało się tak dużo rzeczy do zrobienia. jak zmówiły się, by stanąć dziś razem w ogonku po jej uwagę? zgadały się wiadomością tekstową czy jak?
248/365
Niedzielne odliczanie literek, dwa. Spóźnione, bo ostateczna zgoda co do wyboru cytatów do tego wpisu, wykuta w wewnętrznym dialogu z samą sobą, jest dzisiejsza. Łatwo było wczoraj tu, jeszcze łatwiej tam. Ten wybór był wyzwaniem. Ogromnym, bo nie wszystkie fragmenty, które chciałabym tu mieć, zmieściły się.
W dniu publikacji, sześć lat temu, tę książkę miałam na wirtualnym stosiku czytelniczym, a Biały Kruk chwilę potem w swojej poczcie elektronicznej. Po dwóch dniach powiedział, że pięknie napisana, choć przejmująco smutna. W owym czasie nie miałam wyporności na żaden rodzaj smutku, książka utknęła na stosiku. Ale!
Goszcząc wśród ulubionych utworów Białego Kruka, milionowy raz pasąc uszy i duszę andante, zderzyły mi się kulki w głowie, że dużo Szostakowicza ostatnio w moim życiu, i przypomniało mi się, że na stosiku nieprzeczytany Barnes, ten wśród dwóch innych książkowych, barnesowych, czekariuszy.
Minęło sześć lat od publikacji tej książki. Przed smutkiem uciekłam wtedy, nie dało się uciec teraz. Jest ogromny, bo to sto osiemdziesiąta pierwsza pozycja książkowa przeczytana przeze mnie w czasie wojny tuż obok nas. Piękna i niemiłosiernie przejmująca lektura. Dziwię się, że tak długo musiała na mnie czekać. Aż trudno uwierzyć — do ostatniej strony — że Brytol tak doskonale był w stanie oddać atmosferę i grozę czasów, w których przyszło żyć kompozytorowi. Na pohybel — zapożyczenie z języka ukraińskiego — Rosji za tamten i ten czas powinniśmy bardzo głośno słuchać Szostakowicza.
Odtruwałam się tą książkach po miszczah. Powolutku rozsiadają się w mainstreamowych mediach, więc dotarło do mnie, że idą po nas z propozycją bonu zdrowotnego, bo u weterynarza nie ma kolejek, więc lepiej leczyć nas jak psy. Może powinnam na nich zagłosować, biorąc pod uwagę, że najczęściej wykonywaną procedurą weterynaryjną jest eutanazja. W moim przypadku ów bon byłby niczym bilet do Szwajcarii — dzieło prestidigitatora czy innowacja?
W pewnym momencie wszyscy się tym stawali: sposobami na przetrwanie.
*
Ilf i Pietrow napisali: „Nie wystarczy kochać radzieckiej potęgi. Radziecka potęga musi kochać was”. Jego radziecka potęga nigdy nie pokocha. Miał nieodpowiednie pochodzenie: wywodził się z liberalnej inteligencji tego podejrzanego miasta, jakim jest Sankt Leninsburg. Czysta proletariacka krew była dla Sowietów tak ważna jak dla nazistów czysta krew aryjska. Co więcej, był na tyle próżny albo głupi, by zauważać i pamiętać, że to, co partia powiedziała wczoraj, często stoi w oczywistej sprzeczności z tym, co partia mówi dzisiaj. Chciał, żeby zostawiono go samego z muzyką i rodziną, i przyjaciółmi: najprostsze pragnienie, a przy tym zupełnie niespełnialne.
*
Starał się postępować najlepiej, jak potrafił, co jest wszak szczytem naszych możliwości.
*
Być Rosjaninem znaczyło być pesymistą; być człowiekiem radzieckim znaczyło być optymistą. Dlatego pojęcie „Rosja radziecka” to sprzeczność sama w sobie. Władza nigdy tego nie rozumiała. Uważała, że jeśli zabije się dość ludzi, a reszcie zaaplikuje propagandę i terror, w społeczeństwie zapanuje optymizm. Ale jaka w tym logika? Podobnie jemu powtarzali, na różne sposoby i w różnych słowach, ustami biurokratów od muzyki i wstępniakami w prasie, że chcą „Szostakowicza optymistycznego”. To też sprzeczność sama w sobie.
*
Jakie znaczenie mają nazwy? Urodził się w Sankt Petersburgu, zaczął dorastać w Piotrogrodzie, skończył dorastać w Leningradzie. Albo w Sankt Leninsburgu, jak lubił go czasem nazywać. Jakie znaczenie mają nazwy?
*
Czy miał jakąś wiarę w komunizm? Na pewno tak – jeśli po drugiej stronie był faszyzm. Ale nie wierzył w utopię, w możność udoskonalenia ludzkości, w inżynierię dusz ludzkich.
*
Ważne było nie tyle, czy dana opowieść odpowiada faktom, ile to, co z niej wynika. Choć było też tak, że im dłużej historia krążyła, tym prawdziwsza się stawała.
*
[…] nie ćwiczył swojego ciała; tylko je zamieszkiwał. Pewien przyjaciel kiedyś zademonstrował mu coś, co określił jako gimnastykę dla inteligentów. Należało wziąć pudełko zapałek i wysypać jego zawartość na podłogę, po czym, pochylając się, zebrać zapałki, po jednej.
*
Od kilku lat wznosił taki sam noworoczny toast. Przez trzysta sześćdziesiąt cztery dni w roku kraj musiał wysłuchiwać codziennych szaleńczych zapewnień władzy, że wszystko jest jak najlepiej na tym najlepszym ze światów, że oto powstał raj – albo powstanie wkrótce, gdy porąbie się jeszcze kilka drew i poleci jeszcze milion wiórów, i zastrzeli się jeszcze kilkaset tysięcy sabotażystów. Że nadejdą szczęśliwsze czasy – o ile już nie nadeszły. A tego trzysta sześćdziesiątego piątego dnia wznosił kieliszek i mówił z najwyższą powagą: „Wypijmy za to – żeby już nie było lepiej!”.
*
Pisał muzykę dla wszystkich i dla nikogo. Pisał muzykę dla tych, którzy potrafią ją docenić, bez względu na ich pochodzenie. Pisał muzykę dla uszu, które słyszą.
*
Czemu, zastanawiał się, władza naraz zwróciła uwagę na muzykę i na niego? Władzę zawsze bardziej niż nuty interesowały słowa: pisarzy, nie kompozytorów, mianowano inżynierami dusz ludzkich. Pisarzy potępiano na pierwszej stronie „Prawdy”, kompozytorów – na trzeciej. Dwie strony różnicy. Ale nie była to błahostka: mogła przesądzić o życiu lub śmierci.
*
Polecono mu, by publicznie odwołał swoje poglądy. Kiedy szedł do mównicy, zastanawiając się, co takiego mógłby powiedzieć, wciśnięto mu do ręki przemówienie. Odczytał je bezbarwnym głosem. Obiecał w przyszłości stosować się do partyjnych dyrektyw i pisać melodyjną muzykę dla ludu. W połowie oficjalnego potoku słów oderwał wzrok od tekstu, uniósł głowę, rozejrzał się po sali i powiedział bezradnie: „Zawsze wydawało mi się, że kiedy piszę szczerze, zgodnie z tym, co czuję, moja muzyka nie może być «przeciwko» ludowi, i że ostatecznie ja też… w jakimś niewielkim stopniu… ten lud reprezentuję”.
*
Cóż, jak powiadają, to nie takie proste – życie przeżyć.
*
Podziwiał tych, którzy stawili czoło władzy, mówiąc prawdę. Podziwiał ich dzielność i uczciwość moralną. Czasem im też zazdrościł; ale to było skomplikowane, bo po części zazdrościł im śmierci, tego, że skrócono im mękę życia.
[…]
Ale ci bohaterowie, ci męczennicy […] nie umarli sami. Ich heroizm niszczył też wielu wokół. I dlatego nie było to proste, nawet kiedy było jasne.
I oczywiście ta niezbita logika działała w obie strony. Ocalając siebie, ocalało się też tych wokół, tych, których się kocha. A skoro zrobiłbyś wszystko, żeby ocalić tych, których kochasz, robiłeś wszystko, żeby ocalić siebie.
*
Potrafił pracować w każdych warunkach, bez względu na otaczający go chaos i niewygodę. To było jego zbawienie.
*
Jeśli muzyka jest tragiczna, ci o oślich uszach oskarżają ją o cynizm. Ale kiedy kompozytor czuje gorycz albo rozpacz, albo popada w pesymizm, to znaczy, że wciąż w coś wierzy.
Co można przeciwstawić zgiełkowi czasu? Tylko muzykę, którą nosimy w sobie – muzykę naszego jestestwa – którą czasem ktoś przekształca w rzeczywistą muzykę. Która, na przestrzeni dziesięcioleci, jeśli jest na tyle silna i prawdziwa, i czysta, że zdoła zagłuszyć zgiełk czasu, przekształca się w szept historii.
Tego się trzymał.
*
Kiedy wszystko inne zawodziło, kiedy zdawało się, że nie ma na tym świecie nic prócz nonsensu, trzymał się jednego: dobra muzyka zawsze będzie dobra, a wielka muzyka jest niepodważalna.
*
W tamtym okresie były dwa zdania – jedno pytające, drugie twierdzące – od których lał się pot, a silni mężczyźni srali w gacie. Pytanie brzmiało: „Czy Stalin wie?”. A stwierdzenie, jeszcze bardziej niepokojące: „Stalin wie”.
*
Strach: co wiedzą o nim ci, którzy go wywołują? Wiedzą, że działa, a nawet jak działa, ale nie wiedzą, jakie to uczucie.
*
W czasach studenckich – tamtych latach radości, nadziei i poczucia niezniszczalności – przez trzy lata harował jako pianista kinowy. […] Była to trudna, poniżająca praca; niektórzy właściciele okazywali się sknerami – woleli cię zwolnić, niż wypłacić wynagrodzenie. Niemniej powtarzał sobie, że Brahms przygrywał w hamburskim burdelu dla żeglarzy. Co wprawdzie może jednak było przyjemniejsze.
*
Zrezygnowany Korsakow wysłał pocztówkę, w której napisał:
„Jeśli mamy iść, to chodźmy, jak powiedziała papuga do kota, który trzymał ją za ogon i wlókł po schodach w dół”.
Tak – nieraz tak właśnie postrzegał swoje życie. I uderzył głową o stanowczo zbyt wiele stopni.
*
Oczywiście nikt nie umiera dokładnie we właściwej chwili: niektórzy umierają za wcześnie, inni za późno. Niektórym udaje się mniej więcej utrafić w rok, ale potem wybierają zupełnie niewłaściwą datę. Biedny Prokofiew – umrzeć tego samego dnia co Stalin! Siergiej Siergiejewicz doznał udaru o ósmej wieczorem, a zmarł o dziewiątej. Stalin zmarł pięćdziesiąt minut później. Umrzeć, nie wiedząc, że wielki tyran wyzionął ducha! Cóż, to właśnie cały Siergiej Siergiejewicz. Mimo że tak skrupulatnie pilnował czasu, nigdy do końca nie nadążał za Rosją. Jego śmierć była więc przejawem absurdalnej synchronii.
*
Może jego zachowanie chwilami ocierało się o manię, ale było to konieczne. Jeżeli świat wymyka się spod kontroli, trzeba się upewnić, że mamy pod kontrolą te obszary, które kontrolować możemy. Choćby one były najmniejsze.
*
Nie bał się już, że zostanie zabity – to była prawda, i powinna cieszyć. Wiedział, że pozwolą mu żyć i że otrzyma najlepszą opiekę lekarską. Ale, w pewnym sensie, to było gorsze. Bo żywych zawsze da się jeszcze upodlić. Czego nie można zrobić zmarłym.
*
Dawniej były rozkazy; teraz były sugestie. Tak więc jego rozmowy z władzą stały się, czego z początku nie dostrzegł, bardziej niebezpieczne dla duszy.
*
Zadał sobie pewne pytanie. Brzmiało tak:
Lenin uważał, że muzyka przygnębia.
Stalin myślał, że muzykę rozumie i docenia.
Chruszczow muzyką gardzi.
Co jest najgorsze dla kompozytora?
Na niektóre pytania nie ma odpowiedzi. A kiedy umierasz – przynajmniej pytania cię opuszczają. Kulawego grób wyleczy, jak mawiał Chruszczow. Nie urodził się kulawy, ale możliwe, że okulał, moralnie, duchowo. Kulawy, który ma wiele pytań. A może śmierć leczy nie tylko pytającego, leczy także pytania. Z perspektywy czasu każda tragedia wygląda jak farsa.
*
Może odwaga jest jak piękno. Piękna kobieta starzeje się: i widzi tylko to, co odeszło; inni widzą tylko to, co pozostało. Niektórzy gratulowali mu wytrwałości, tego, że się nie podporządkował; twardego rdzenia skrytego pod histeryczną fasadą. On widział tylko to, co odeszło.
*
Byli też tacy, którzy rozumieli nieco więcej, którzy cię wspierali, ale jednocześnie byli tobą rozczarowani. Którzy nie byli w stanie pojąć jednego prostego faktu: że w Związku Radzieckim nie da się mówić prawdy i żyć.
*
Wszyscy zawsze chcieli od niego więcej, niż był w stanie dać. A on zawsze chciał dawać tylko muzykę.
Gdyby to było takie proste.
*
Co on sobie cenił? Muzykę, rodzinę, miłość. Miłość, rodzinę, muzykę. Hierarchia ulegała zmianom. Czy ironia mogła ochronić jego muzykę? Na tyle, na ile muzyka stanowiła tajny język, który pozwala przemycić pewne treści, tak, by nie wychwyciły ich niepożądane uszy. Ale nie mogła istnieć jedynie jako szyfr: czasem pragnęło się powiedzieć coś wprost.
*
Nie chciał robić z siebie postaci tragicznej. Ale czasem, nad ranem, kiedy jego świadomość śmigała, myślał sobie: a więc do tego sprowadziła się historia.
*
Kto wie, co uzna przyszłość? Spodziewamy się po niej zbyt wiele – mamy nadzieję, że zrewiduje teraźniejszość.
*
Kiedy życie mówi ci: „I tak to”, kiwasz głową i nazywasz to przeznaczeniem.
Julian Barnes, Zgiełk czasu,
przeł. Dominika Lewandowska-Rodak,
Świat Książki, Warszawa 2017.
(wyróżnienie własne)
Niewiele wiedział o sztukach wizualnych i nie mógłby podjąć z tamtym poetą dyskusji o abstrakcjonizmie; ale wiedział, że Picasso to drań i tchórz. Jakżeż łatwo być komunistą, kiedy nie żyje się w komunistycznym kraju! Picasso spędził całe życie, malując swoje gówniane obrazy i wiwatując na cześć radzieckiej władzy. Ale nie daj Boże, żeby jakiś biedny artysta cierpiący pod rządami tejże spróbował malować jak Picasso. Picasso mógł swobodnie głosić prawdę – czemu nie głosił jej w imieniu tych, którzy nie mogą? Ale on siedział jak bogacz w Paryżu i na południu Francji, malując w kółko tego swojego ohydnego gołąbka pokoju. Nienawidził widoku tego cholernego gołąbka. I nienawidził niewoli idei równie mocno jak niewoli fizycznej.
*
Rosja, moja droga matka,
Niczego przemocą nie bierze;
Tylko to bierze, co jej sami damy,
Gdy nóż nam do gardła przyłoży.
*
Tak, dziękuję, znakomity pomysł: nowe utwory, zakazane w Rosji, grane na Zachodzie. Czy oni potrafią sobie wyobrazić, na jakie ataki by się wystawił? Byłby to najlepszy dowód, że chce przywrócić w Związku Radzieckim kapitalizm. Ale mógłby pan po prostu tworzyć, tak? Tak, mógłby tworzyć muzykę, której nikt by nie grał ani grać nie mógł. Tyle tylko, że muzyka jest po to, by jej słuchano – w czasach, w których powstaje. Muzyka nie jest jak chińskie jajo: nie staje się lepsza od tego, że leży latami w ziemi.
*
I kto potrafi powiedzieć, co byłoby lepsze? Tego dowiadujemy się po fakcie, kiedy jest już za późno.
(tamże)

Kaan.
rozwaliło mi serduszko to słowo:
consapevolezza
[świadomość]
Nie, odparła świadomość, nic nie zaczyna się w ten sposób, w konkretnym czasie i konkretnym miejscu. Wszystko zaczęło się w wielu miejscach i w wielu czasach, po części nawet zanim się urodziłeś, w obcych krajach, i w świadomościach innych. A potem, cokolwiek się wydarzy, wszystko będzie się toczyć dalej w ten sam sposób, w innych miejscach, i w świadomościach innych.
*
I nikt nie ucieknie przed swą świadomością.
*
Chwilami jego świadomość nie chciała uwierzyć w to, co się dzieje. To niemożliwe, bo to nie jest możliwe, jak powiedział major na widok żyrafy. Ale to jest możliwe, i jest.
*
Tyle że – upierała się świadomość – nic nie zaczyna się w ten sposób. To zaczęło się w różnych miejscach, w różnych świadomościach.
Julian Barnes, Zgiełk czasu,
przeł. Dominika Lewandowska-Rodak,
Świat Książki, Warszawa 2017.

Kaan.
Wiele dobrego można powiedzieć o milczeniu, o tej przestrzeni, gdzie słowa się wyczerpują i zaczyna się muzyka; a także gdzie muzyka się wyczerpuje.
*
Muzyka jest nieśmiertelna, muzyka zawsze będzie trwać i zawsze będzie potrzebna, muzyką można wyrazić wszystko, muzyka… i tak dalej.
Julian Barnes, Zgiełk czasu,
przeł. Dominika Lewandowska-Rodak,
Świat Książki, Warszawa 2017.
*
Gabriel Fauré, Après un rêve, Barbra Streisand.
White Raven’s Liked List ♥